π Kuvonch Academy
11-sinf / kollej dasturi

Mavzular, xossalar va misollar

50 ta mavzu bo'yicha asosiy xossalar (qoidalar), har biri uchun namunaviy yechim va mustaqil ishlash uchun misollar. Bundan tashqari, asosiy arifmetik amallar (qo'shish, ayirish, ko'paytirish, bo'lish, foiz, daraja, karra jadvali) bo'yicha alohida mashqlar ham qo'shildi. Milliy sertifikat imtihoniga tayyorlanish uchun, darslikning barcha 15 bobidan tanlangan 20 ta qo'shimcha mavzu ham — alohida “Milliy sertifikat” bo'limida, boblarga ajratilgan holda joylashtirildi.

📘 Mavzular va mashqlar

Mavzuni tanlang va o'qishni boshlang — 50 ta mavzu

🎓 Milliy sertifikat

Milliy sertifikat imtihoniga tayyorgarlik uchun barcha 15 bobdan tanlangan 20 ta qo'shimcha mavzu — bo'limlarga ajratilgan holda, xossalar, namunaviy yechimlar va testlar bilan

V BOB — Ratsional ko'rsatkichli daraja

VI BOB — Kvadrat tenglamalar

VII BOB — Irratsional tenglama va tengsizliklar

VIII BOB — Haqiqiy sonlar to'plamida aniqlangan funksiya

IX BOB — Bir o'zgaruvchili ko'phadlar

X BOB — Sonli ketma-ketliklar. Progressiyalar

XI BOB — Ko'rsatkichli va logarifmik funksiyalar

XIII BOB — Trigonometrik tenglamalar

XV BOB — Boshlang'ich funksiya va integral

🎲 Kombinatorika, ehtimollik va to'plamlar

Faktorial, sanash qoidalari, ehtimollik, to'plamlar va binom — xossalar, formulalar va mashqlar

🧮 Asosiy amallar bo'yicha mashqlar

50 ta asosiy mavzudan alohida — bu mashqlar hisoblash malakasini mustahkamlash uchun

👥 Birga o'ynang!

Har bir o'yinni jamoa bo'lib o'ynash yoki turnir o'tkazish mumkin: xona ochiladi, maxsus kod chiqadi, do'stlaringiz shu kod bilan qo'shiladi.

👥 Jamoaviy o'yin 🏆 Chempionat ❤️ Yurak urishi 📱 Android ilova

🏁 Tub Sonlar Poygasi

Cobalt yoki Nexia mashinani tanlang, yo'lda tub sonlarni yig'ib boring — 10 jon, 1000gacha. Natijangiz avtomatik elektron bahoga aylanadi va onlayn umumiy jadvalga tushadi.

🏁 O'yinni boshlash👥 Jamoa bo'lib🏆 Turnir

🎯 Matematik Snayper

Kamera orqali qo'lingiz bilan nishonga oling: misol chiqadi, sonli nishonlar uchadi — barmoqni silkitib yoki chimdab to'g'ri javobni otib tushiring. Qo'shish, ayirish, ko'paytirish, bo'lish. Kamera bo'lmasa — sichqoncha yoki ekranni bosib o'ynash mumkin.

🎯 O'yinni boshlash👥 Jamoa bo'lib🏆 Turnir

📐 Shakl Ovchisi

Geometriya o'yini: tekis shakllar va jismlar (kub, shar, konus, piramida…) uchib o'tadi — topshiriqqa mosini qo'lingiz bilan otib tushiring. Nomlar, xossalar, yuza va perimetr, hajm, burchaklar. Oxirida xatolar ustida ishlash ro'yxati chiqadi.

📐 O'yinni boshlash👥 Jamoa bo'lib🏆 Turnir

🧺 Sonlar Savati

Arqonga osilgan savat va zambarak: shartga mos sonlarni savatga tuting, noto'g'rilarini otib tushiring. Tub sonlar, karrali sonlar, geometrik progressiya, shartli sonlar (juft, kvadrat, bo'luvchilar…). Kamera (qo'l), tugmalar yoki sichqoncha bilan. Har safar yangi sonlar; natija o'qituvchining Google jadvaliga yuboriladi.

🧺 O'yinni boshlash👥 Jamoa bo'lib🏆 Turnir

📈 Funksiya Ovchisi

Grafiklar va formulalar uchib o'tadi — mosini otib tushiring. Formula → grafik, grafik → formula, xossalar (juft/toq, o'suvchi/kamayuvchi, davriy…). Barcha asosiy funksiyalar: chiziqli, kvadrat, kub, giperbola, ildiz, modul, ko'rsatkichli, logarifm, sin, cos, tg. Kamera (qo'l) yoki sichqoncha bilan; natija Google jadvalga yuboriladi.

📈 O'yinni boshlash👥 Jamoa bo'lib🏆 Turnir

🌿 Tabiatdagi Shakllar

Favvora, dengiz to'lqini, nautilus chig'anog'i, kungaboqar, kamalak, asalari uyasi, qor parchasi, osilgan zanjir… Har bir hodisada qaysi chiziq yoki funksiya yashiringanini toping: parabola, sinusoida, spiral, giperbola, logarifm va boshqalar.

🌿 O'yinni boshlash

📤 O'qituvchi qo'shgan qo'shimcha mavzular

Admin panel orqali yuklangan mavzular shu yerda avtomatik paydo bo'ladi

    Hozircha qo'shimcha mavzular yuklanmagan.

    1. Kvadrat funksiya va uning grafigi

    Xossa 1 — umumiy ko'rinishi va uchi (vertex)

    y = ax² + bx + c (a≠0); uchi: x₀ = -b/(2a), y₀ = f(x₀). a>0 — shoxlari yuqoriga, a<0 — pastga.

    Namunaviy yechim

    1-misol: y = x² - 4x + 3 funksiyaning uchini toping.

    x₀ = -(-4)/(2·1) = 2 y₀ = f(2) = 4 - 8 + 3 = -1 Javob: uchi (2; -1), a=1>0 bo'lgani uchun shoxlari yuqoriga qaragan.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. y = 2x² - 8x + 5 funksiyaning uchini toping.
    2. y = -x² + 6x - 8 funksiyaning uchini toping.
    3. y = 3x² + 6x + 2 funksiyaning uchini toping.
    4. y = -2x² - 4x + 1 funksiyaning uchini toping.

    Xossa 2 — nollari (ildizlari)

    D = b² - 4ac. D>0 — ikkita ildiz x = (-b±√D)/(2a); D=0 — bitta ildiz; D<0 — haqiqiy ildiz yo'q.

    Namunaviy yechim

    1-misol: y = x² - 5x + 6 funksiyaning nollarini toping.

    D = 25 - 24 = 1 x = (5±1)/2 x₁ = 3, x₂ = 2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. x² - 7x + 12 = 0 tenglamani yeching.
    2. 2x² - 3x - 2 = 0 tenglamani yeching.
    3. x² + 4x + 4 = 0 tenglamani yeching.
    4. x² - 2x + 5 = 0 tenglamaning haqiqiy ildizlari bor-yo'qligini aniqlang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    2. Kvadrat tengsizlik va uning yechimi

    Xossa 1 — parabola (interval) metodi

    ax²+bx+c > 0 (yoki <0) ni yechish: ildizlarni topib, son o'qida a ning ishorasiga qarab intervallarni aniqlaymiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: x² - 5x + 6 > 0 tengsizlikni yeching.

    Ildizlar: x=2, x=3 (D=1) a=1>0 — ildizlar orasida manfiy, tashqarisida musbat Javob: x < 2 yoki x > 3

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. x² - x - 6 < 0 tengsizlikni yeching.
    2. 2x² - 3x - 2 ≥ 0 tengsizlikni yeching.
    3. -x² + 4x - 3 > 0 tengsizlikni yeching.
    4. x² + 2x + 5 > 0 tengsizlikni yeching.

    Xossa 2 — D≤0 bo'lgan holatlar

    D<0 va a>0 bo'lsa ifoda barcha x uchun musbat; D=0 bo'lsa bitta nuqtadan tashqari bir xil ishorali.

    Namunaviy yechim

    1-misol: x² + 2x + 3 > 0 tengsizlikni yeching.

    D = 4 - 12 = -8 < 0, a=1>0 Demak ifoda barcha haqiqiy x uchun musbat Javob: x ∈ R

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. -x² + 2x - 5 > 0 tengsizlikni yeching.
    2. x² - 6x + 9 > 0 tengsizlikni yeching.
    3. x² - 4x + 4 ≤ 0 tengsizlikni yeching.
    4. 4x² + 4x + 1 < 0 tengsizlikni yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    3. Trigonometrik ayniyatlar

    Xossa 1 — asosiy trigonometrik ayniyat

    sin²x + cos²x = 1; tgx = sinx/cosx; ctgx = cosx/sinx; tgx·ctgx = 1

    Namunaviy yechim

    1-misol: sinx = 3/5, x — I chetverakda. cosx va tgx ni toping.

    cos²x = 1 - 9/25 = 16/25 cosx = 4/5 (I chetverakda cosx>0) tgx = (3/5)/(4/5) = 3/4

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. cosx = 12/13, x — I chetverak. sinx va tgx ni toping.
    2. sinx = 0.6, x — II chetverak. cosx ni toping.
    3. tgx = 3/4, x — I chetverak. sinx va cosx ni toping.
    4. sinx = -1/2, cosx > 0. tgx ni toping.

    Xossa 2 — qo'shish formulalari

    sin(a±b) = sina·cosb ± cosa·sinb; cos(a±b) = cosa·cosb ∓ sina·sinb

    Namunaviy yechim

    1-misol: sin75° ni toping (75°=45°+30°).

    sin75° = sin45°cos30° + cos45°sin30° = (√2/2)(√3/2) + (√2/2)(1/2) = (√6 + √2)/4

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. cos15° ni toping (15°=45°-30°).
    2. sin105° ni toping.
    3. cos75° ni toping.
    4. tg15° ni tg(a-b) formulasi orqali toping.

    Xossa 3 — ikkilangan burchak formulalari

    sin2x = 2sinx·cosx; cos2x = cos²x - sin²x = 2cos²x - 1 = 1 - 2sin²x

    Namunaviy yechim

    1-misol: sinx=3/5 (I chetverak). sin2x va cos2x ni toping.

    cosx = 4/5 sin2x = 2·(3/5)·(4/5) = 24/25 cos2x = 1 - 2·(9/25) = 7/25

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. cosx = 5/13 (I chetverak). sin2x va cos2x ni toping.
    2. sinx = 0.6 bo'lganda cos2x ni toping.
    3. tgx = 2 bo'lganda tg2x ni toping (tg2x = 2tgx/(1-tg²x)).
    4. sin30° dan foydalanib sin2·15° ni hisoblab tekshiring.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    4. Arifmetik va geometrik progressiya

    Xossa 1 — arifmetik progressiya

    a(n) = a₁ + (n-1)d; S(n) = n/2·(2a₁+(n-1)d) = n/2·(a₁+a(n))

    Namunaviy yechim

    1-misol: a₁=3, d=4. a₁₀ va S₁₀ ni toping.

    a₁₀ = 3 + 9·4 = 39 S₁₀ = 10/2·(3+39) = 210

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. a₁=5, d=-2. a₁₅ ni toping.
    2. a₁=-3, d=6. S₂₀ ni toping.
    3. a₄=25, d=3. a₁ ni toping.
    4. a₁=2, d=5. Qaysi had 47 ga teng?

    Xossa 2 — geometrik progressiya

    a(n) = a₁·q^(n-1); S(n) = a₁·(q^n-1)/(q-1), q≠1

    Namunaviy yechim

    1-misol: a₁=2, q=3. a₅ va S₅ ni toping.

    a₅ = 2·3⁴ = 162 S₅ = 2·(3⁵-1)/(3-1) = 2·242/2 = 242

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. a₁=5, q=2. a₆ ni toping.
    2. a₁=100, q=0.5. S₄ ni toping.
    3. a₁=3, q=-2. a₄ ni toping.
    4. a₂=6, q=3. a₁ va S₅ ni toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    5. Funksiya tushunchasi

    Xossa 1 — aniqlanish sohasi (domain)

    D(f) — x ning ruxsat etilgan qiymatlari: maxraj ≠ 0, juft ildiz ostidagi ifoda ≥ 0.

    Namunaviy yechim

    1-misol: f(x) = 1/(x-3) ning aniqlanish sohasini toping.

    x - 3 ≠ 0 => x ≠ 3 Javob: D(f) = (-∞;3)∪(3;+∞)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. f(x) = √(x-2) ning D(f) ni toping.
    2. f(x) = 1/(x²-4) ning D(f) ni toping.
    3. f(x) = √(4-x²) ning D(f) ni toping.
    4. f(x) = 1/√(x-1) ning D(f) ni toping.

    Xossa 2 — qiymatlar sohasi (range)

    E(f) — funksiya qabul qiladigan barcha y qiymatlari to'plami.

    Namunaviy yechim

    1-misol: y = x² funksiyaning qiymatlar sohasini toping.

    x² ≥ 0 barcha x uchun Javob: E(f) = [0;+∞)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. y = √x ning E(f) ni toping.
    2. y = -x²+4 ning E(f) ni toping.
    3. y = 1/x (x≠0) ning E(f) ni toping.
    4. y = |x|-2 ning E(f) ni toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    6. Funksiya xossalari

    Xossa 1 — juft va toq funksiyalar

    f(-x)=f(x) — juft funksiya (OY o'qiga simmetrik); f(-x)=-f(x) — toq funksiya (koordinata boshiga simmetrik).

    Namunaviy yechim

    1-misol: f(x) = x²-3 juft funksiyami?

    f(-x) = (-x)²-3 = x²-3 = f(x) Javob: ha, juft funksiya.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. f(x) = x³ toq funksiyami?
    2. f(x) = x²+x — juft, toq yoki hech qaysimi?
    3. f(x) = |x| juft funksiyami?
    4. f(x) = 1/x toq funksiyami?

    Xossa 2 — o'suvchi va kamayuvchi funksiya

    x₁<x₂ bo'lganda f(x₁)<f(x₂) — o'suvchi; f(x₁)>f(x₂) — kamayuvchi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: y=x² ning [0;+∞) dagi monotonligini aniqlang.

    x₁=1, x₂=2 (x₁<x₂) f(1)=1, f(2)=4, f(1)<f(2) Javob: [0;+∞) da o'suvchi.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. y=x² ning (-∞;0] dagi monotonligini aniqlang.
    2. y=-2x+5 o'suvchimi yoki kamayuvchimi?
    3. y=1/x ning (0;+∞) dagi monotonligini aniqlang.
    4. y=x³ ning R dagi monotonligini aniqlang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    7. Funksiya grafiklarini sodda almashtirishlar

    Xossa 1 — parallel ko'chirish

    y=f(x)+a — OY bo'ylab a birlik; y=f(x+a) — OX bo'ylab -a birlikka ko'chirish.

    Namunaviy yechim

    1-misol: y=x² grafigidan y=x²+3 grafigini qanday hosil qilish mumkin?

    y=x² grafigini OY o'qi bo'ylab 3 birlik yuqoriga ko'chiramiz.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. y=(x-2)² grafigini y=x² dan qanday hosil qilish mumkin?
    2. y=√x+1 grafigini tasvirlang.
    3. y=√(x-4) grafigini tasvirlang.
    4. y=x²-5 grafigini tasvirlang.

    Xossa 2 — cho'zish, siqish va aks ettirish

    y=k·f(x): k>1 — OY bo'ylab cho'ziladi, 0<k<1 — siqiladi; y=-f(x) — OX ga nisbatan aks ettirish; y=f(-x) — OY ga nisbatan aks ettirish.

    Namunaviy yechim

    1-misol: y=2x² grafigi y=x² dan qanday hosil bo'ladi?

    Har bir ordinata 2 marta orttiriladi — grafik OY bo'ylab 2 marta cho'ziladi (tikroq bo'ladi).

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. y=0.5x² grafigi y=x² dan qanday hosil bo'ladi?
    2. y=-x² grafigini tasvirlang.
    3. y=-√x grafigini tasvirlang.
    4. y=(-x)² grafigi y=x² bilan bir xil ekanligini tushuntiring.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    8. Chiziqli va kvadratik modellashtirish

    Xossa 1 — chiziqli model

    y = kx + b; ikki nuqta orqali: k = (y₂-y₁)/(x₂-x₁)

    Namunaviy yechim

    1-misol: Taksi xizmati 5000 so'm boshlang'ich narx + har km uchun 2000 so'm oladi. 10 km uchun narxni toping.

    y = 2000x + 5000 x=10: y = 2000·10+5000 = 25000 so'm

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. (1;3) va (3;9) nuqtalardan o'tuvchi to'g'ri chiziq tenglamasini tuzing.
    2. Ish haqi 2 000 000 so'm + soatiga 15000 so'm. 20 soatlik qo'shimcha ish uchun jami summani toping.
    3. Harorat 0-daqiqada 20°, har daqiqada 0.5° pasayadi. 40 daqiqadan keyingi haroratni toping.
    4. (0;4) va (5;14) nuqtalar orqali o'tuvchi chiziq tenglamasini tuzing.

    Xossa 2 — kvadratik model (eng katta/eng kichik qiymat)

    Kvadratik modelning ekstremal qiymati uchi (vertex) orqali topiladi: t₀=-b/(2a).

    Namunaviy yechim

    1-misol: Jism otilish balandligi h(t) = -5t²+20t (t — soniya). Eng katta balandlikni toping.

    t₀ = -20/(2·(-5)) = 2 h(2) = -5·4+40 = 20 metr

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. h(t) = -4.9t²+30t — eng katta balandlik va vaqtini toping.
    2. P(x) = -2x²+40x-150 (foyda funksiyasi) — maksimal foydani toping.
    3. S(x) = x(20-x) — maksimal maydonni toping.
    4. h(t) = -5t²+15t+2 — maksimal balandlikni toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    9. Loyiha ishi. Munosabatlar va funksiyalar

    Xossa 1 — munosabat va funksiya farqi

    Har qanday funksiya munosabat, lekin har qanday munosabat funksiya emas — funksiyada har bir x ga faqat bitta y mos keladi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: {(1;2),(2;3),(3;4)} to'plam funksiyami?

    Har bir x qiymatiga faqat bitta y mos keladi (1→2, 2→3, 3→4) Javob: ha, funksiya.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. {(1;2),(1;3),(2;4)} to'plam funksiyami?
    2. x²+y²=9 (aylana tenglamasi) funksiyami?
    3. {(2;5),(3;5),(4;5)} to'plam funksiyami?
    4. y²=x tenglamasi funksiyami?

    Xossa 2 — real hodisani funksiya sifatida ifodalash

    Amaliy masalada bog'liq miqdorlarni x (erkin o'zgaruvchi) va y=f(x) (bog'liq o'zgaruvchi) orqali ifodalash.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Bitta kitob narxi 25000 so'm. x ta kitob uchun umumiy narx y ni ifodalovchi funksiyani yozing.

    y = 25000x

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Avtomobil 90 km/soat tezlikda harakatlanmoqda — masofa-vaqt funksiyasini yozing.
    2. Idish soatiga 3 litr suv bilan to'lmoqda — hajm-vaqt funksiyasini yozing.
    3. Ish haqi 1 500 000 so'm + har mahsulot uchun 5000 so'm bonus — funksiyani yozing.
    4. Tarif rejasi: 20000 so'm obuna + har daqiqa 500 so'm — funksiyani yozing.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    10. Sodda ratsional tenglamalar

    Xossa 1 — bitta kasrli tenglama

    Maxrajni noldan farqli deb, ikkala tomonni maxrajga ko'paytirib, chiziqli tenglamaga keltiramiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: (x+1)/(x-2) = 3 tenglamani yeching.

    x+1 = 3(x-2) x+1 = 3x-6 -2x = -7 => x = 3.5 Tekshirish: x≠2, mos keladi.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. (2x-1)/(x+3) = 1 tenglamani yeching.
    2. x/(x-1) = 2 tenglamani yeching.
    3. (3x+2)/(x-4) = 5 tenglamani yeching.
    4. (x-5)/(2x+1) = -1 tenglamani yeching.

    Xossa 2 — ikki kasrli tenglama

    a/x + b/(x-c) = d ko'rinishidagi tenglamani umumiy maxrajga keltirib, kvadrat tenglamaga olib kelamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 1/x + 1/(x+2) = 3/4 tenglamani yeching.

    Umumiy maxraj: x(x+2) 4(x+2)+4x = 3x(x+2) 8x+8 = 3x²+6x 3x²-2x-8 = 0, D=4+96=100 x = (2±10)/6 => x₁=2, x₂=-4/3

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 2/x - 1/(x-1) = 1 tenglamani yeching.
    2. 1/(x-2) + 1/(x+2) = 1/3 tenglamani yeching.
    3. 3/x + 2/(x+1) = 5 tenglamani yeching.
    4. 1/(x+1) - 1/(x-1) = 2/3 tenglamani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    11. Sodda ratsional tenglamalar sistemasi

    Xossa 1 — o'rniga qo'yish usuli

    Bir tenglamadan bitta o'zgaruvchini ikkinchisi orqali ifodalab, boshqa tenglamaga qo'yamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: {x+y=5; 1/x+1/y=5/6} sistemani yeching.

    y=5-x 1/x + 1/(5-x) = 5/6 5/(x(5-x)) = 5/6 => x(5-x)=6 x²-5x+6=0 => x=2 yoki x=3 Javob: (2;3) va (3;2)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. {x-y=1; 1/x+1/y=5/6} sistemani yeching.
    2. {x+y=7; 1/x-1/y=1/12} sistemani yeching.
    3. {2x+y=5; 1/x+2/y=3} sistemani yeching.
    4. {xy=6; 1/x+1/y=5/6} sistemani yeching.

    Xossa 2 — qo'shish/ayirish usuli

    1/x va 1/y ni yangi o'zgaruvchi sifatida qarab, tenglamalarni qo'shish yoki ayirish orqali yechamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: {1/x+1/y=3; 1/x-1/y=1} sistemani yeching.

    Qo'shamiz: 2/x=4 => x=1/2 Ayiramiz: 2/y=2 => y=1 Javob: x=1/2, y=1

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. {1/x+1/y=5; 1/x-1/y=1} sistemani yeching.
    2. {2/x+3/y=7; 2/x-3/y=1} sistemani yeching.
    3. {1/x+1/y=7/12; 1/x-1/y=1/12} sistemani yeching.
    4. {3/x+1/y=5; 3/x-1/y=1} sistemani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    12. Sodda ratsional tengsizliklar

    Xossa 1 — interval (oraliqlar) usuli

    (x-a)/(x-b) ko'rinishidagi tengsizlikda hal etuvchi nuqtalarni son o'qiga qo'yib, har oraliqda ishorani tekshiramiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: (x-3)/(x+2) > 0 tengsizlikni yeching.

    Hal etuvchi nuqtalar: x=-2, x=3 x=-3: 6>0 ✓; x=0: -1.5<0 ✗; x=4: 0.17>0 ✓ Javob: x<-2 yoki x>3

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. (x+1)/(x-4) < 0 tengsizlikni yeching.
    2. (2x-3)/(x+5) ≥ 0 tengsizlikni yeching.
    3. (x-1)/(x+1) ≤ 0 tengsizlikni yeching.
    4. (3-x)/(x+2) > 0 tengsizlikni yeching.

    Xossa 2 — bir nechta ko'paytuvchili tengsizlik

    (x-a)(x-b)/(x-c) ≥/≤ 0 ko'rinishida barcha hal etuvchi nuqtalarni belgilab, ishorani navbatma-navbat tekshiramiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: (x-1)(x+3)/(x-2) ≤ 0 tengsizlikni yeching.

    Hal etuvchi nuqtalar: -3, 1, 2 (x≠2) Tekshirish orqali: x≤-3 yoki 1≤x<2 Javob: x∈(-∞;-3]∪[1;2)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. (x+2)(x-5)/(x+1) ≥ 0 tengsizlikni yeching.
    2. (x-3)(x+4)/(x-1) < 0 tengsizlikni yeching.
    3. (2x-1)(x+2)/(x-3) ≤ 0 tengsizlikni yeching.
    4. (x-6)(x+1)/(x-2) > 0 tengsizlikni yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    13. Sodda ratsional tengsizliklar sistemasi

    Xossa 1 — ikkita tengsizlikni alohida yechib kesishtirish

    Har bir tengsizlikni alohida yechib, javoblarning kesishmasi (umumiy qismi) sistemaning yechimi bo'ladi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: {x²-4>0; x-1<0} sistemani yeching.

    1) x²-4>0 => x<-2 yoki x>2 2) x-1<0 => x<1 Kesishma: x<-2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. {x²-9≤0; x+2>0} sistemani yeching.
    2. {x²-1>0; x<3} sistemani yeching.
    3. {x²-4x<0; x>0} sistemani yeching.
    4. {x²-5x+6≤0; x≠2} sistemani yeching.

    Xossa 2 — kasrli va kvadrat tengsizliklar sistemasi

    Kasrli va kvadrat tengsizliklarni alohida-alohida yechib, natijalarning kesishmasini topamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: {(x-1)/(x+3)>0; x²-4≤0} sistemani yeching.

    1) (x-1)/(x+3)>0 => x<-3 yoki x>1 2) x²-4≤0 => -2≤x≤2 Kesishma: 1<x≤2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. {(x+2)/(x-1)<0; x²-9<0} sistemani yeching.
    2. {x²-1≥0; (x-2)/(x+1)>0} sistemani yeching.
    3. {(x-4)/(x+1)≤0; x²-16<0} sistemani yeching.
    4. {x²+x-6<0; x/(x-1)>0} sistemani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    14. Ratsional tenglamalarga doir misollar yechish

    Xossa 1 — ODZ (aniqlanish sohasi)ni hisobga olish

    Kasrli ifodani soddalashtirishdan oldin maxrajni nolga tenglashtiruvchi qiymatlarni (ODZ) aniqlab olamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: (x²-4)/(x-2) = 3 tenglamani yeching.

    ODZ: x≠2 (x-2)(x+2)/(x-2) = 3 => x+2 = 3 => x=1 (ODZ ga mos)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. (x²-9)/(x+3) = x-1 tenglamani yeching.
    2. (x²-1)/(x-1) = x+3 tenglamani yeching.
    3. (x²-16)/(x-4) = 2x tenglamani yeching.
    4. (x²-25)/(x+5) = x-2 tenglamani yeching.

    Xossa 2 — ikki ratsional ifodani tenglashtirish

    a/b = c/d ko'rinishidagi tenglamani "xoch ko'paytirish" (a·d=c·b) orqali yechamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: (2x-1)/(x+1) = (x+3)/(x-1) tenglamani yeching.

    (2x-1)(x-1) = (x+3)(x+1) 2x²-3x+1 = x²+4x+3 x²-7x-2 = 0, D=49+8=57 x = (7±√57)/2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. (x+2)/(x-3) = (x-1)/(x+2) tenglamani yeching.
    2. (3x-1)/(x+2) = x/(x-4) tenglamani yeching.
    3. (x+5)/(x-1) = 2x/(x+1) tenglamani yeching.
    4. (x-2)/(x+3) = (x+1)/(x-2) tenglamani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    15. Sodda irratsional tenglamalar

    Xossa 1 — ikkala tomonni kvadratga ko'tarish

    √f(x)=a (a≥0) tenglamani ikkala tomonni kvadratga ko'tarib yechamiz: f(x)=a², ODZ: f(x)≥0.

    Namunaviy yechim

    1-misol: √(x+3) = 2 tenglamani yeching.

    ODZ: x≥-3 x+3 = 4 => x=1 Tekshirish: √4=2 ✓

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. √(2x-1) = 3 tenglamani yeching.
    2. √(x-2) = 4 tenglamani yeching.
    3. √(3x+4) = 5 tenglamani yeching.
    4. √(5-x) = 2 tenglamani yeching.

    Xossa 2 — √f(x)=g(x) ko'rinishi (yolg'on ildizni tekshirish)

    Kvadratga ko'tarilgach topilgan ildizlarni albatta asl tenglamaga qo'yib tekshirish shart — yolg'on ildiz chiqishi mumkin.

    Namunaviy yechim

    1-misol: √(x+1) = x-1 tenglamani yeching.

    ODZ: x≥-1, x≥1 (o'ng tomon ≥0 bo'lishi kerak) x+1=(x-1)² => x²-3x=0 => x=0 yoki x=3 Tekshirish: x=0 — yolg'on ildiz (rad etiladi); x=3 — √4=2=3-1 ✓ Javob: x=3

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. √(2x+3) = x tenglamani yeching (yolg'on ildizni tekshiring).
    2. √(x+4) = x-2 tenglamani yeching.
    3. √(3x-2) = x-2 tenglamani yeching.
    4. √(x-1) = x-3 tenglamani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    16. Irratsional tenglamalarga doir misollar yechish

    Xossa 1 — √f(x) = √g(x) ko'rinishi

    Ikkala tomonni kvadratga ko'tarib f(x)=g(x) tenglamaga o'tamiz, so'ng ODZ bo'yicha tekshiramiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: √(2x+1) = √(x+4) tenglamani yeching.

    ODZ: x≥-1/2 2x+1 = x+4 => x=3 Tekshirish: √7=√7 ✓

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. √(3x-2) = √(x+6) tenglamani yeching.
    2. √(x+9) = √(2x-3) tenglamani yeching.
    3. √(4x-1) = √(2x+5) tenglamani yeching.
    4. √(5x+2) = √(3x+8) tenglamani yeching.

    Xossa 2 — ikkita ildiz yig'indisi (ikki marta kvadratga ko'tarish)

    √f(x)+√g(x)=c ko'rinishida bitta ildizni yolg'iz qoldirib, ketma-ket ikki marta kvadratga ko'taramiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: √(x+2) + √(x-1) = 3 tenglamani yeching.

    √(x+2) = 3-√(x-1) x+2 = 9-6√(x-1)+(x-1) 6√(x-1) = 6 => √(x-1)=1 => x=2 Tekshirish: √4+√1=2+1=3 ✓

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. √(x+3) + √x = 3 tenglamani yeching.
    2. √(2x+1) + √(x-1) = 4 tenglamani yeching.
    3. √(x+5) - √x = 1 tenglamani yeching.
    4. √(x+6) + √(x-2) = 4 tenglamani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    17. Sodda irratsional tenglamalar sistemalari

    Xossa 1 — yangi o'zgaruvchi kiritish (u=√x, v=√y)

    u=√x, v=√y almashtirish orqali sistemani ratsional sistemaga keltiramiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: {√x+√y=5; x+y=13} sistemani yeching.

    u=√x, v=√y: u+v=5, u²+v²=13 (u+v)²=25=13+2uv => uv=6 t²-5t+6=0 => t=2 yoki t=3 Javob: (x;y)=(4;9) yoki (9;4)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. {√x+√y=7; x+y=25} sistemani yeching.
    2. {√x-√y=2; x-y=8} sistemani yeching.
    3. {√x+√y=6; x+y=20} sistemani yeching.
    4. {√x-√y=1; x-y=5} sistemani yeching.

    Xossa 2 — ildiz ostidagi ifodani birgalikda almashtirish

    √(f(x,y))=c ko'rinishidagi tenglamani kvadratga ko'tarib, chiziqli tenglamalar sistemasiga keltiramiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: {√(x+y)=3; x-y=2} sistemani yeching.

    x+y=9, x-y=2 Qo'shib: 2x=11 => x=5.5, y=3.5

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. {√(2x+y)=4; x-y=1} sistemani yeching.
    2. {√(x+2y)=5; x-y=4} sistemani yeching.
    3. {√(x-y)=2; x+y=10} sistemani yeching.
    4. {√(3x+y)=5; x-y=2} sistemani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    18. Ratsional va irratsional ifodalarga doir misollar

    Xossa 1 — maxrajni ratsionallashtirish

    Maxrajdagi ildizdan qutulish uchun surat va maxrajni qo'shma ifodaga ko'paytiramiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 1/(√5-2) ifodani ratsionallashtiring.

    1/(√5-2) · (√5+2)/(√5+2) = (√5+2)/(5-4) = √5+2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 1/(√3-1) ifodani ratsionallashtiring.
    2. 2/(√7+2) ifodani ratsionallashtiring.
    3. 3/(√5+√2) ifodani ratsionallashtiring.
    4. 1/(√6-√2) ifodani ratsionallashtiring.

    Xossa 2 — aralash (ratsional+irratsional) ifodalarni soddalashtirish

    a-b²=(√a-b)(√a+b) ayniyatidan foydalanib kasrni qisqartiramiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: (x-4)/(√x-2) ifodani soddalashtiring (x≥0, x≠4).

    x-4 = (√x-2)(√x+2) Demak ifoda = √x+2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. (x-9)/(√x-3) ifodani soddalashtiring.
    2. (x-1)/(√x+1) ifodani soddalashtiring.
    3. (x-16)/(√x-4) ifodani soddalashtiring.
    4. (x-25)/(√x+5) ifodani soddalashtiring.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    19. Ko'rsatkichli funksiya

    Xossa 1 — asosiy xossalar

    y=a^x (a>0, a≠1): D(f)=R, E(f)=(0;+∞). a>1 — o'suvchi, 0<a<1 — kamayuvchi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: f(x)=2^x va g(x)=(1/2)^x funksiyalarning monotonligini solishtiring.

    f(x): a=2>1 => o'suvchi g(x): a=1/2<1 => kamayuvchi

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. f(x)=3^x funksiyaning monotonligini aniqlang.
    2. f(x)=(1/3)^x funksiyaning monotonligini aniqlang.
    3. f(x)=5^x va f(x)=(1/5)^x grafiklari bir-biridan qanday farq qiladi?
    4. Har qanday a>0, a≠1 uchun f(0) va E(f) nimaga teng?

    Xossa 2 — daraja xossalari

    a^m·a^n=a^(m+n); a^m/a^n=a^(m-n); (a^m)^n=a^(mn); a⁰=1; a^(-n)=1/a^n

    Namunaviy yechim

    1-misol: 2³·2⁵ ni hisoblang.

    2³·2⁵=2⁸=256

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 3⁴·3² ni hisoblang.
    2. 5⁷/5⁴ ni hisoblang.
    3. (2³)² ni hisoblang.
    4. 2⁰ va 5⁻² ni hisoblang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    20. Logarifmik funksiya

    Xossa 1 — ta'rif va asosiy xossalar

    y=logᵢx (a>0, a≠1, x>0): D(f)=(0;+∞), E(f)=R. a>1 — o'suvchi, 0<a<1 — kamayuvchi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: log₂8 ni hisoblang.

    2^x=8=2³ => x=3

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. log₃81 ni hisoblang.
    2. log₅125 ni hisoblang.
    3. log₁⁄₂8 ni hisoblang.
    4. log₁₀1000 ni hisoblang.

    Xossa 2 — logarifm xossalari

    logᵢ(xy)=logᵢx+logᵢy; logᵢ(x/y)=logᵢx-logᵢy; logᵢ(x^k)=k·logᵢx

    Namunaviy yechim

    1-misol: log₂12 - log₂3 ni hisoblang.

    log₂(12/3) = log₂4 = 2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. log₃6 + log₃(3/2) ni hisoblang.
    2. log₅50 - log₅2 ni hisoblang.
    3. log₂(x³) ni log₂x orqali ifodalang.
    4. 2log₃x + log₃y ni bitta logarifm ko'rinishida yozing.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    21. Ko'rsatkichli va logarifmik ifodalarni soddalashtirish

    Xossa 1 — asos almashtirish formulasi

    logᵢb = logḊb / logḊa (c — istalgan qulay asos)

    Namunaviy yechim

    1-misol: log₄8 ni hisoblang.

    log₄8 = log₂8 / log₂4 = 3/2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. log₉27 ni hisoblang.
    2. log₈4 ni hisoblang.
    3. log₂₇9 ni hisoblang.
    4. log₂3 · log₃2 ni hisoblang.

    Xossa 2 — asosiy logarifmik ayniyat

    a^(logᵢx) = x

    Namunaviy yechim

    1-misol: 3^(log₃7) ni hisoblang.

    a^(logᵢx)=x formulasiga ko'ra javob: 7

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 5^(log₅12) ni hisoblang.
    2. 2^(log₂9) ni hisoblang.
    3. 10^(log₁₀45) ni hisoblang.
    4. 7^(log₄3) ni hisoblang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    22. Sodda ko'rsatkichli tenglamalar

    Xossa 1 — asoslarni tenglashtirish

    a^x = a^y ⇒ x = y (a>0, a≠1)

    Namunaviy yechim

    1-misol: 2^(x+1) = 32 tenglamani yeching.

    32=2⁵ x+1=5 => x=4

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 3^(2x-1) = 81 tenglamani yeching.
    2. 5^(x+2) = 125 tenglamani yeching.
    3. 2^(3x) = 64 tenglamani yeching.
    4. 4^(x-1) = 16 tenglamani yeching.

    Xossa 2 — t=a^x almashtirish

    Kvadrat ko'rsatkichli tenglamani t=a^x almashtirish bilan kvadrat tenglamaga keltiramiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 4^x - 5·2^x + 4 = 0 tenglamani yeching.

    t=2^x: t²-5t+4=0 => t=1 yoki t=4 2^x=1 => x=0; 2^x=4 => x=2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 9^x - 4·3^x + 3 = 0 tenglamani yeching.
    2. 25^x - 6·5^x + 5 = 0 tenglamani yeching.
    3. 4^x - 3·2^x - 4 = 0 tenglamani yeching.
    4. 9^x - 10·3^x + 9 = 0 tenglamani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    23. Sodda logarifmik tenglamalar

    Xossa 1 — logᵢf(x)=logᵢg(x) ko'rinishi

    logᵢf(x)=logᵢg(x) ⇒ f(x)=g(x), ODZ: f(x)>0, g(x)>0

    Namunaviy yechim

    1-misol: log₂(x+1) = log₂5 tenglamani yeching.

    x+1=5 => x=4 ODZ: x>-1, mos keladi

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. log₃(2x-1) = log₃7 tenglamani yeching.
    2. log₅(x+4) = log₅9 tenglamani yeching.
    3. log₂(3x) = log₂12 tenglamani yeching.
    4. log₄(x-2) = log₄6 tenglamani yeching.

    Xossa 2 — logᵢf(x)=b ko'rinishi

    logᵢf(x)=b ⇒ f(x)=a^b

    Namunaviy yechim

    1-misol: log₃(x-1) = 2 tenglamani yeching.

    x-1 = 3² = 9 => x=10

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. log₂(x+3) = 4 tenglamani yeching.
    2. log₅(2x) = 2 tenglamani yeching.
    3. log₄(x-1) = 3 tenglamani yeching.
    4. log₃(x+2) = 0 tenglamani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    24. Ko'rsatkichli va logarifmik tenglamalar sistemasi

    Xossa 1 — ko'rsatkichli sistema

    a^x·a^y=a^(x+y) va a^x/a^y=a^(x-y) xossalaridan foydalanib, x+y va x-y ni topamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: {2^x·2^y=32; 2^x/2^y=2} sistemani yeching.

    2^(x+y)=32=2⁵ => x+y=5 2^(x-y)=2 => x-y=1 Qo'shib: 2x=6 => x=3, y=2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. {3^x·3^y=81; 3^x/3^y=3} sistemani yeching.
    2. {2^(x+y)=16; 2^(x-y)=4} sistemani yeching.
    3. {5^x·5^y=625; 5^x/5^y=25} sistemani yeching.
    4. {2^x·2^y=64; x-y=1} sistemani yeching.

    Xossa 2 — logarifmik sistema

    logᵢx+logᵢy va logᵢx-logᵢy larni qo'shish/ayirish orqali logᵢx va logᵢy ni topamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: {log₂x+log₂y=5; log₂x-log₂y=1} sistemani yeching.

    Qo'shib: 2log₂x=6 => log₂x=3 => x=8 Ayirib: 2log₂y=4 => log₂y=2 => y=4

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. {log₃x+log₃y=4; log₃x-log₃y=2} sistemani yeching.
    2. {log₂x+log₂y=7; log₂x-log₂y=1} sistemani yeching.
    3. {lgx+lgy=3; lgx-lgy=1} sistemani yeching.
    4. {log₅x+log₅y=3; log₅x-log₅y=1} sistemani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    25. Sodda ko'rsatkichli tengsizliklar

    Xossa 1 — a>1 holat (tengsizlik yo'nalishi saqlanadi)

    a>1 bo'lganda a^x > a^y ⇒ x > y

    Namunaviy yechim

    1-misol: 2^x > 8 tengsizlikni yeching.

    8=2³, a=2>1 Javob: x > 3

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 3^x < 27 tengsizlikni yeching.
    2. 5^(x+1) > 125 tengsizlikni yeching.
    3. 2^(2x) < 16 tengsizlikni yeching.
    4. 4^x > 64 tengsizlikni yeching.

    Xossa 2 — 0<a<1 holat (belgi teskarilanadi)

    0<a<1 bo'lganda a^x > a^y ⇒ x < y

    Namunaviy yechim

    1-misol: (1/2)^x < 8 tengsizlikni yeching.

    8=(1/2)^(-3), a=1/2<1 Javob: x > -3

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. (1/3)^x > 9 tengsizlikni yeching.
    2. (1/2)^(x-1) < 4 tengsizlikni yeching.
    3. (1/5)^x > 25 tengsizlikni yeching.
    4. (1/4)^(2x) < 16 tengsizlikni yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    26. Sodda logarifmik tengsizliklar

    Xossa 1 — a>1 holat

    a>1 bo'lganda logᵢf(x) > logᵢg(x) ⇒ f(x) > g(x) > 0

    Namunaviy yechim

    1-misol: log₂(x-1) > log₂3 tengsizlikni yeching.

    ODZ: x>1 x-1>3 => x>4

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. log₃(x+2) > log₃5 tengsizlikni yeching.
    2. log₅(2x) > log₅10 tengsizlikni yeching.
    3. log₂(x-3) > log₂4 tengsizlikni yeching.
    4. log₄(3x) > log₄12 tengsizlikni yeching.

    Xossa 2 — 0<a<1 holat (belgi teskarilanadi)

    0<a<1 bo'lganda logᵢf(x) > logᵢg(x) ⇒ 0<f(x)<g(x)

    Namunaviy yechim

    1-misol: log₁⁄₂x > log₁⁄₂4 tengsizlikni yeching.

    a=1/2<1 => 0<x<4

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. log₁⁄₃(x-1) > log₁⁄₃2 tengsizlikni yeching.
    2. log₁⁄₂(2x) < log₁⁄₂6 tengsizlikni yeching.
    3. log₁⁄₅(x+1) > log₁⁄₅3 tengsizlikni yeching.
    4. log₁⁄₄x < log₁⁄₄8 tengsizlikni yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    27. Ko'rsatkichli modellashtirish

    Xossa 1 — o'sish modeli

    N(t) = N₀·(1+r)^t (r — o'sish tezligi, t — vaqt)

    Namunaviy yechim

    1-misol: Bankda 1 000 000 so'm, yillik 10% foiz. 3 yildan keyingi summani toping.

    N = 1 000 000·(1.1)³ = 1 000 000·1.331 = 1 331 000 so'm

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Aholi soni 50 000, yillik o'sish 2%. 5 yildan keyingi sonini ifodalovchi formulani yozib, hisoblang.
    2. Bakteriya soni 200, har soatda 2 marta ko'payadi. 4 soatdan keyingi sonini toping.
    3. Investitsiya 5 000 000 so'm, yillik 8% foiz. 2 yildan keyingi summani toping.
    4. Shahar aholisi 100 000, yillik 3% o'sish. 10 yildan keyingi sonini ifodalovchi formulani yozing.

    Xossa 2 — kamayish (parchalanish) modeli

    N(t) = N₀·(1-r)^t (r — kamayish tezligi)

    Namunaviy yechim

    1-misol: Avtomobil narxi 200 000 000 so'm, har yili 15% qadrsizlanadi. 2 yildan keyingi narxni toping.

    N = 200 000 000·(0.85)² = 200 000 000·0.7225 = 144 500 000 so'm

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Radioaktiv modda 100 g, har yili 20% kamayadi. 3 yildan keyingi massasini toping.
    2. Dori konsentratsiyasi 80 mg, soatiga 10% kamayadi. 5 soatdan keyingi formulani yozing.
    3. Texnika narxi 50 000 000 so'm, yiliga 12% qadrsizlanadi. 3 yildan keyingi narxni toping.
    4. O'rmon maydoni 10 000 gektar, yiliga 5% kamayadi. 4 yildan keyingi formulani yozing.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    28. Ko'rsatkichli va logarifmik ifodalarga doir misollar

    Xossa 1 — aralash ifodalarni soddalashtirish

    logᵢ(x^k)=k·logᵢx va daraja xossalaridan birgalikda foydalanamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: log₂(4³) ni hisoblang.

    4³=2⁶ log₂(2⁶) = 6

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. log₃(9²) ni hisoblang.
    2. log₅(25³) ni hisoblang.
    3. 2^(log₄16) ni hisoblang.
    4. 3^(log₉81) ni hisoblang.

    Xossa 2 — bir necha amalni birlashtirish

    logᵢ(xy)=logᵢx+logᵢy va logᵢ(x/y)=logᵢx-logᵢy qoidalarini ketma-ket qo'llaymiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: log₂32 - log₂4 + log₂1 ni hisoblang.

    = 5 - 2 + 0 = 3

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. log₃27 + log₃9 - log₃1 ni hisoblang.
    2. 2·log₅25 - log₅5 ni hisoblang.
    3. log₂16 / log₂4 ni hisoblang.
    4. log₄64 + log₂8 ni hisoblang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    29. Trigonometrik funksiyalar

    Xossa 1 — davr va qiymatlar sohasi

    y=sinx, y=cosx — davri T=2π, E(f)=[-1;1]. y=tgx, y=ctgx — davri T=π.

    Namunaviy yechim

    1-misol: y=sinx funksiyaning davri va qiymatlar sohasini ko'rsating.

    Davri: T=2π Qiymatlar sohasi: E(f)=[-1;1]

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. y=cosx funksiyaning D(f) va E(f) sini ko'rsating.
    2. y=tgx funksiyaning davri va D(f) sini ko'rsating.
    3. y=ctgx funksiyaning davrini ko'rsating.
    4. y=sin2x funksiyaning davrini toping.

    Xossa 2 — maxsus burchaklar jadvali

    0°, 30°, 45°, 60°, 90° burchaklar uchun sin, cos, tg qiymatlarini yodda tutish kerak.

    Namunaviy yechim

    1-misol: sin30°, cos30°, tg30° larni toping.

    sin30°=1/2 cos30°=√3/2 tg30°=√3/3

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. sin45°, cos45°, tg45° larni toping.
    2. sin60°, cos60°, tg60° larni toping.
    3. sin90°, cos90° larni toping.
    4. sin0°, cos0° larni toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    30. Teskari trigonometrik funksiyalar

    Xossa 1 — arcsin va arccos ta'riflari

    arcsin: [-1;1]→[-π/2;π/2]; arccos: [-1;1]→[0;π]

    Namunaviy yechim

    1-misol: arcsin(1/2) ni toping.

    sin(π/6)=1/2, π/6∈[-π/2;π/2] Javob: arcsin(1/2)=π/6

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. arccos(1/2) ni toping.
    2. arcsin(√2/2) ni toping.
    3. arccos(√3/2) ni toping.
    4. arcsin(-1/2) ni toping.

    Xossa 2 — arctg, arcctg va asosiy ayniyatlar

    arcsinx+arccosx=π/2; arctgx+arcctgx=π/2

    Namunaviy yechim

    1-misol: arctg(1) ni toping.

    tg(π/4)=1 Javob: arctg(1)=π/4

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. arcctg(1) ni toping.
    2. arctg(√3) ni toping.
    3. arcsin(0.5)+arccos(0.5) ni ayniyatdan foydalanib hisoblang.
    4. arctg(1)+arcctg(1) ni hisoblang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    31. Trigonometrik funksiyalarga doir misollar

    Xossa 1 — ifodalarni ayniyatlar yordamida soddalashtirish

    sin²x+cos²x=1; sinx·ctgx=cosx; (1-cos2x)/sin2x=tgx

    Namunaviy yechim

    1-misol: sin²x + cos²x + tgx·ctgx ni soddalashtiring (x≠πn/2).

    sin²x+cos²x=1, tgx·ctgx=1 Javob: 1+1=2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. (1-cos2x)/sin2x ifodani soddalashtiring.
    2. sinx·ctgx ifodani soddalashtiring.
    3. (sinx+cosx)² - 1 ifodani soddalashtiring.
    4. cos²x - sin²x ifodani cos2x orqali yozing.

    Xossa 2 — berilgan burchakda ifoda qiymatini topish

    Maxsus burchaklar jadvalidan foydalanib, ifodaga qiymat qo'yamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: x=π/3 da 2sinx·cosx ni hisoblang.

    sin60°=√3/2, cos60°=1/2 2·(√3/2)·(1/2) = √3/2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. x=π/4 da sin²x+cos²x ni hisoblang.
    2. x=π/6 da tgx+ctgx ni hisoblang.
    3. x=π/3 da cos2x ni hisoblang.
    4. x=π/2 da sinx+cosx ni hisoblang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    32. STEM topshiriq

    Xossa 1 — davriy jarayonlarni trigonometrik funksiya bilan modellashtirish

    Davriy hodisa: f(t) = A·sin(ωt) + B (A — amplituda, B — o'rtacha qiymat)

    Namunaviy yechim

    1-misol: Kunlik harorat T(t)=15+10sin(πt/12) (t — soat). t=6 dagi haroratni toping.

    T(6) = 15+10sin(π/2) = 15+10·1 = 25°

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. T(t)=20+5cos(πt/12) formulada t=0 dagi haroratni toping.
    2. To'lqin balandligi h(t)=2sin(πt/6) formulada t=3 dagi qiymatni hisoblang.
    3. Mayatnik burchagi θ(t)=10cos(2πt) formulada t=0.25 dagi qiymatni hisoblang.
    4. f(t)=8sin(πt/4)+2 formulaning davrini toping.

    Xossa 2 — maksimal/minimal qiymatlarni topish

    f(t)=A·sin(ωt)+B ning maksimal qiymati A+B, minimal qiymati B-A ga teng.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Charx aylanishida h(t)=5+5sin(2πt/10). Maksimal va minimal balandlikni toping.

    Maksimal: 5+5=10 Minimal: 5-5=0

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. h(t)=3+2cos(πt/4) — maksimal va minimal qiymatini toping.
    2. S(t)=1.5sin(πt/6)+2 — maksimal va minimal qiymatini toping.
    3. A(t)=4sin(100πt) — amplitudasini toping.
    4. I(t)=10sin(120πt) — maksimal qiymatini toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    33. sinx=a, cosx=a trigonometrik tenglamalar

    Xossa 1 — sinx=a tenglamaning yechimi

    sinx=a (|a|≤1) ⇒ x=(-1)ⁿ·arcsin(a)+πn, n∈Z

    Namunaviy yechim

    1-misol: sinx = 1/2 tenglamani yeching.

    arcsin(1/2)=π/6 Javob: x=(-1)ⁿ·π/6+πn, n∈Z

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. sinx = √2/2 tenglamani yeching.
    2. sinx = -1/2 tenglamani yeching.
    3. sinx = 1 tenglamani yeching.
    4. sinx = 0 tenglamani yeching.

    Xossa 2 — cosx=a tenglamaning yechimi

    cosx=a (|a|≤1) ⇒ x=±arccos(a)+2πn, n∈Z

    Namunaviy yechim

    1-misol: cosx = 1/2 tenglamani yeching.

    arccos(1/2)=π/3 Javob: x=±π/3+2πn, n∈Z

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. cosx = √3/2 tenglamani yeching.
    2. cosx = -1/2 tenglamani yeching.
    3. cosx = 0 tenglamani yeching.
    4. cosx = -1 tenglamani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    34. tgx=a, ctgx=a trigonometrik tenglamalar

    Xossa 1 — tgx=a tenglamaning yechimi

    tgx=a ⇒ x=arctg(a)+πn, n∈Z

    Namunaviy yechim

    1-misol: tgx = 1 tenglamani yeching.

    arctg(1)=π/4 Javob: x=π/4+πn, n∈Z

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. tgx = √3 tenglamani yeching.
    2. tgx = -1 tenglamani yeching.
    3. tgx = 0 tenglamani yeching.
    4. tgx = 1/√3 tenglamani yeching.

    Xossa 2 — ctgx=a tenglamaning yechimi

    ctgx=a ⇒ x=arcctg(a)+πn, n∈Z

    Namunaviy yechim

    1-misol: ctgx = 1 tenglamani yeching.

    arcctg(1)=π/4 Javob: x=π/4+πn, n∈Z

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. ctgx = √3 tenglamani yeching.
    2. ctgx = -1 tenglamani yeching.
    3. ctgx = 0 tenglamani yeching.
    4. ctgx = 1/√3 tenglamani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    35. Trigonometrik tenglamalarni yechish

    Xossa 1 — ko'paytuvchilarga ajratish usuli

    Tenglamani A(x)·B(x)=0 ko'rinishiga keltirib, har bir ko'paytuvchini alohida nolga tenglaymiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: sin2x = sinx tenglamani yeching.

    2sinx·cosx - sinx = 0 sinx(2cosx-1) = 0 sinx=0 => x=πn cosx=1/2 => x=±π/3+2πn

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. cos2x = cosx tenglamani yeching.
    2. sin2x = cosx tenglamani yeching.
    3. cos2x + sinx = 0 tenglamani yeching.
    4. sin2x - sinx = 0 tenglamani yeching.

    Xossa 2 — yig'indini ko'paytmaga aylantirish

    sina+sinb = 2sin((a+b)/2)cos((a-b)/2); cosa+cosb = 2cos((a+b)/2)cos((a-b)/2)

    Namunaviy yechim

    1-misol: sinx + sin3x = 0 tenglamani yeching.

    2sin2x·cosx = 0 sin2x=0 => x=πn/2 cosx=0 => x=π/2+πn

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. cosx + cos3x = 0 tenglamani yeching.
    2. sin3x - sinx = 0 tenglamani yeching.
    3. cos2x - cosx = 0 tenglamani yeching.
    4. sinx - sin3x = 0 tenglamani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    36. Eng sodda trigonometrik tengsizliklar

    Xossa 1 — sinx>a va cosx>a ko'rinishi

    Birlik aylanada mos yoyni belgilab, tengsizlikni qanoatlantiruvchi burchaklar oralig'ini topamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: sinx > 1/2 tengsizlikni [0;2π] oralig'ida yeching.

    sinx=1/2 nuqtalari: x=π/6 va x=5π/6 Javob: π/6 < x < 5π/6

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. cosx > 1/2 tengsizlikni [0;2π] oralig'ida yeching.
    2. sinx < -1/2 tengsizlikni [0;2π] oralig'ida yeching.
    3. cosx < -1/2 tengsizlikni [0;2π] oralig'ida yeching.
    4. sinx ≥ √2/2 tengsizlikni [0;2π] oralig'ida yeching.

    Xossa 2 — tgx>a ko'rinishi

    tgx funksiyaning har bir (-π/2+πn; π/2+πn) oralig'ida monotonligidan foydalanamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: tgx > 1 tengsizlikni yeching.

    Javob: π/4+πn < x < π/2+πn, n∈Z

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. tgx < 1 tengsizlikni yeching.
    2. tgx > √3 tengsizlikni yeching.
    3. tgx < -1 tengsizlikni yeching.
    4. tgx ≥ 0 tengsizlikni yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    37. Tasodifiy hodisalar

    Xossa 1 — klassik ehtimollik ta'rifi

    P(A) = m/n (m — qulay holatlar soni, n — barcha teng imkoniyatli holatlar soni)

    Namunaviy yechim

    1-misol: Soqqa tashlanganda 4 raqami tushish ehtimolini toping.

    n=6 (1 dan 6 gacha), m=1 P = 1/6

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Tanga 2 marta tashlanganda ikkalasida ham gerb tushish ehtimolini toping.
    2. 52 talik karta to'plamidan 1 ta tuz (as) chiqarish ehtimolini toping.
    3. Qutida 5 qizil va 3 ko'k shar bor. Tasodifiy tanlangan sharning qizil bo'lish ehtimolini toping.
    4. Soqqa tashlanganda juft son tushish ehtimolini toping.

    Xossa 2 — qarama-qarshi hodisa ehtimoli

    P(A') = 1 - P(A)

    Namunaviy yechim

    1-misol: Soqqa tashlanganda 6 tushmasligi ehtimolini toping.

    P(6)=1/6 P(6 emas) = 1 - 1/6 = 5/6

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Tanga tashlanganda gerb tushmasligi ehtimolini toping.
    2. Qutida 10 ta buyumdan 2 tasi nosoz. Tasodifiy tanlanganda nosoz chiqmasligi ehtimolini toping.
    3. Loto o'yinida yutish ehtimoli 0.02. Yutmaslik ehtimolini toping.
    4. Soqqa tashlanganda 1 yoki 2 tushmasligi ehtimolini toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    38. Ehtimollikni hisoblashda kombinatorika formulalaridan foydalanish

    Xossa 1 — o'rin almashtirish va joylashtirish

    Pₙ=n!; Aₙᴸ=n!/(n-k)!

    Namunaviy yechim

    1-misol: 5 ta kitobni tokchaga necha xil usulda joylashtirish mumkin?

    P₅=5!=120

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 4 ta talabadan 2 tasini navbat bilan (tartib muhim) tanlash usullari sonini toping (A₄²).
    2. 6 xil harfdan iborat so'zni necha xil tartibda yozish mumkin?
    3. 7 kishidan rais, o'rinbosar va kotibni tanlash usullari sonini toping.
    4. 3 xil rangli 5 ta sharni qatorga necha xil tartibda terish mumkin?

    Xossa 2 — kombinatsiya (tartib muhim emas)

    Cₙᴸ = n!/(k!(n-k)!)

    Namunaviy yechim

    1-misol: 5 ta o'quvchidan 2 tasini (tartibsiz) tanlash necha usul bilan mumkin?

    C₅² = 5!/(2!·3!) = 10

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 7 ta kitobdan 3 tasini tanlash usullari sonini toping (C₄₃³).
    2. 10 ta shar orasidan 4 tasini tanlash usullari sonini toping.
    3. 8 kishidan 5 kishilik guruh tanlash usullari sonini toping.
    4. 6 ta rangdan 2 tasini tanlash usullari sonini toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    39. Teng ehtimolli hodisalar

    Xossa 1 — teng ehtimolli hodisalar ta'rifi

    Agar tajribaning barcha natijalari bir xil imkoniyatga ega bo'lsa, ular teng ehtimolli hodisalar deyiladi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Soqqa tashlashda har bir yoqning tushish ehtimoli tengmi?

    Ha, "adolatli" soqqada barcha 6 yoq bir xil imkoniyatga ega Har biri uchun P=1/6

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Tanga tashlashda gerb va raqam tushish ehtimollari tengmi?
    2. Loto barabanida har bir raqamning chiqish ehtimoli tengmi?
    3. Qutida 10 ta bir xil shakldagi raqamlangan (1-10) shar bor. Har birining tanlanish ehtimoli qanday?
    4. 52 talik karta to'plamida har bir kartaning chiqish ehtimoli qanday?

    Xossa 2 — mustaqil hodisalarning birgalikda ehtimoli

    Mustaqil hodisalar uchun: P(A va B) = P(A)·P(B)

    Namunaviy yechim

    1-misol: Ikki marta tanga tashlanganda ikkalasida ham gerb tushish ehtimolini toping.

    P = 1/2 · 1/2 = 1/4

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Ikki soqqa tashlanganda ikkalasida ham 6 tushish ehtimolini toping.
    2. Uch marta tanga tashlanganda barchasida raqam tushish ehtimolini toping.
    3. Ikki karta ketma-ket (qaytarib qo'yib) tortilganda ikkalasi ham tuz bo'lish ehtimolini toping.
    4. Ikki soqqa tashlanganda ikkalasida ham juft son tushish ehtimolini toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    40. Planimetriyaning mantiqiy tuzilishi

    Xossa 1 — aksioma, ta'rif va teorema tushunchalari

    Aksioma — isbotsiz qabul qilinadigan tasdiq; ta'rif — tushunchaning ma'nosini ochib beradi; teorema — isbotlanadigan tasdiq.

    Namunaviy yechim

    1-misol: "Ikki nuqta orqali faqat bitta to'g'ri chiziq o'tkazish mumkin" — bu aksiomami yoki teoremami?

    Bu aksioma — isbotsiz qabul qilinadigan asosiy tasdiq.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Pifagor teoremasi aksiomami yoki teoremami?
    2. "Uchburchak — uchta nuqta va ularni tutashtiruvchi kesmalardan iborat figura" — bu ta'rifmi?
    3. "Parallel to'g'ri chiziqlar kesishmaydi" — aksiomami?
    4. Teorema isboti nima uchun kerak (aksiomadan farqini tushuntiring)?

    Xossa 2 — teskari va qarama-qarshi teorema

    "Agar A bo'lsa, B bo'ladi" teoremaning teskarisi — "Agar B bo'lsa, A bo'ladi" (har doim ham to'g'ri bo'lavermaydi).

    Namunaviy yechim

    1-misol: "Agar uchburchak teng yonli bo'lsa, asosidagi burchaklari teng" teoremaning teskarisini ayting.

    Teskari teorema: "Agar uchburchakning asosidagi ikki burchagi teng bo'lsa, u teng yonli"

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. "Agar to'rtburchak kvadrat bo'lsa, barcha tomonlari teng" tasdig'ining teskarisi to'g'rimi?
    2. "Vertikal burchaklar teng" teoremasining teskarisi qanday bo'ladi?
    3. To'g'ri teorema va uning teskarisi doim ikkalasi ham to'g'ri bo'ladimi? Misol bilan tushuntiring.
    4. "Agar son 4 ga bo'linsa, u juft son" tasdig'ining teskarisini ayting va to'g'riligini tekshiring.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    41. Geometrik masalalar va ularni yechish usullari

    Xossa 1 — Pifagor teoremasi

    To'g'ri burchakli uchburchakda: c² = a² + b² (c — gipotenuza, a,b — katetlar)

    Namunaviy yechim

    1-misol: Katetlari 3 va 4 bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchakning gipotenuzasini toping.

    c = √(3²+4²) = √25 = 5

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Katetlari 6 va 8 bo'lgan uchburchakning gipotenuzasini toping.
    2. Gipotenuza 13, bitta katet 5. Ikkinchi katetni toping.
    3. Katetlari 5 va 12 bo'lgan uchburchakning gipotenuzasini toping.
    4. Gipotenuza 10, bitta katet 6. Ikkinchi katetni toping.

    Xossa 2 — yuzlarni hisoblash formulalari

    Uchburchak: S=1/2·a·h; Trapetsiya: S=1/2·(a+b)·h; Romb: S=d₁·d₂/2

    Namunaviy yechim

    1-misol: Asosi 8, balandligi 5 bo'lgan uchburchakning yuzini toping.

    S = 1/2·8·5 = 20

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Tomonlari 6 va 9 bo'lgan to'g'ri to'rtburchakning yuzini toping.
    2. Diagonallari 6 va 8 bo'lgan rombning yuzini toping.
    3. Tomoni 5 bo'lgan kvadratning yuzini toping.
    4. Asoslari 4 va 10, balandligi 6 bo'lgan trapetsiyaning yuzini toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    42. Stereometriyaning asosiy tushunchalari

    Xossa 1 — nuqta, to'g'ri chiziq, tekislik aksiomalari

    Bir to'g'ri chiziqda yotmagan 3 ta nuqta orqali yagona tekislik o'tkazish mumkin.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Nechta nuqta (bir to'g'ri chiziqda yotmasa) bitta tekislikni aniqlaydi?

    3 ta nuqta

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Ikki kesishuvchi to'g'ri chiziq nechta tekislikni aniqlaydi?
    2. Bitta to'g'ri chiziq va unga tegishli bo'lmagan nuqta nechta tekislikni aniqlaydi?
    3. Ikki parallel to'g'ri chiziq nechta tekislikni aniqlaydi?
    4. Bir to'g'ri chiziqda yotgan nuqtalar orqali nechta tekislik o'tkazish mumkin?

    Xossa 2 — tegishlilik va kesishish aksiomalari

    Ikki har xil tekislik kesishsa, ularning kesishmasi to'g'ri chiziq bo'ladi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: To'g'ri chiziqning ikki nuqtasi tekislikka tegishli bo'lsa, chiziqning o'zi tekislikka tegishlimi?

    Ha, aksiomaga ko'ra butun to'g'ri chiziq tekislikka tegishli bo'ladi.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Ikki har xil tekislik kesishsa, kesishma qanday shakl bo'ladi?
    2. Bir to'g'ri chiziqda yotmagan uch nuqta orqali nechta tekislik o'tadi?
    3. Bitta tekislikda yotgan ikki to'g'ri chiziq nima bo'lishi mumkin?
    4. Ikki tekislik kesishmasa, ular qanday deyiladi?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    43. Fazoda to'g'ri chiziqlar va tekisliklar

    Xossa 1 — to'g'ri chiziqning tekislikka nisbatan joylashuvi

    To'g'ri chiziq tekislikka nisbatan 3 xil joylashishi mumkin: tekislikda yotadi, kesib o'tadi yoki parallel.

    Namunaviy yechim

    1-misol: To'g'ri chiziq tekislikka nisbatan qanday joylashishi mumkin?

    1) Tekislikda yotadi 2) Bitta nuqtada kesib o'tadi 3) Tekislikka parallel (umumiy nuqtasi yo'q)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. To'g'ri chiziq tekislikni bitta nuqtada kesib o'tsa, bu nuqta nima deyiladi?
    2. To'g'ri chiziq tekislikka parallel bo'lish shartini ayting.
    3. To'g'ri chiziqning tekislikka perpendikulyarligi ta'rifini ayting.
    4. To'g'ri chiziq tekislikdagi ikkita kesishuvchi chiziqqa perpendikulyar bo'lsa, u tekislikka nisbatan qanday joylashadi?

    Xossa 2 — proyeksiya va masofa

    Nuqtadan tekislikkacha bo'lgan masofa — nuqtadan tekislikka tushirilgan perpendikulyar kesma uzunligi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Nuqtadan tekislikkacha bo'lgan masofa qanday aniqlanadi?

    Nuqtadan tekislikka tushirilgan perpendikulyar kesmaning uzunligi orqali.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. To'g'ri chiziqdan unga parallel tekislikkacha bo'lgan masofa qanday topiladi?
    2. Nuqtaning tekislikdagi proyeksiyasi nima?
    3. Tekislikka perpendikulyar to'g'ri chiziqning proyeksiyasi nimaga aylanadi?
    4. Qiyalik chiziq va uning proyeksiyasi orasidagi burchak qanday nomlanadi?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    44. Fazoviy geometrik shakllar. Ko'pyoqlar

    Xossa 1 — ko'pyoq elementlari va Eyler formulasi

    Eyler formulasi: Yoq + Uch - Qirra = 2

    Namunaviy yechim

    1-misol: Kubning yoq, qirra va uch sonini toping.

    6 ta yoq, 12 ta qirra, 8 ta uch Tekshirish: 6+8-12=2 ✓

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Tetraedr (uchburchakli piramida)ning yoq, qirra, uch sonini toping.
    2. Parallelepipedning yoq, qirra, uch sonini toping.
    3. Beshburchakli prizmaning yoq sonini toping.
    4. Oktaedrning yoq, qirra, uch soni uchun Eyler formulasini tekshiring (8 yoq, 12 qirra, 6 uch).

    Xossa 2 — muntazam ko'pyoqlar (Platon jismlari)

    Jami 5 ta muntazam ko'pyoq mavjud: tetraedr, kub, oktaedr, dodekaedr, ikosaedr.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Nechta muntazam ko'pyoq (Platon jismi) mavjud?

    5 ta: tetraedr, kub, oktaedr, dodekaedr, ikosaedr

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Kubning har bir yoqi qanday shakl?
    2. Tetraedrning har bir yoqi qanday shakl?
    3. Oktaedrning nechta yoqi bor?
    4. Muntazam ko'pyoq deb qanday ko'pyoqqa aytilishini tushuntiring.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    45. Ko'pyoqlarni tasvirlash va modelini yasash

    Xossa 1 — parallel proyeksiyalash orqali tasvirlash

    Fazoviy shaklni tekislikda tasvirlashda ko'rinmas qirralar punktir chiziq bilan ko'rsatiladi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Kubni tekislikda tasvirlashda old yoq qanday shaklda chiziladi?

    Old yoq to'g'ri kvadrat shaklda, orqa qirralar esa siljitilgan (parallelogramm ko'rinishida) chiziladi.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Prizmani tasvirlashda asoslar qanday chiziladi?
    2. Piramidani tasvirlashda uchdan asosga qanday chiziqlar tortiladi?
    3. Silindrni tasvirlashda asoslar qanday shaklda ko'rsatiladi?
    4. Kub yoyilmasida nechta kvadrat bo'lishini ayting.

    Xossa 2 — yoyilma (razvyortka) orqali model yasash

    Ko'pyoqning yoyilmasi — uning yoqlarini bir tekislikda burmasdan yozib chiqish.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Kubning yoyilmasi nechta kvadratdan iborat?

    6 ta kvadrat (kubning 6 ta yoqiga mos)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Tetraedrning yoyilmasi nechta uchburchakdan iborat?
    2. Asosi uchburchak bo'lgan to'g'ri prizmaning yoyilmasi qanday shakllardan iborat?
    3. Asosi kvadrat bo'lgan piramidaning yoyilmasi qanday shakllardan iborat?
    4. Silindrning yoyilmasi qanday shakllardan iborat?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    46. Fazoda to'g'ri chiziqlarning o'zaro joylashuvi

    Xossa 1 — kesishuvchi va parallel to'g'ri chiziqlar

    Bitta tekislikda yotgan ikki to'g'ri chiziq: kesishadi yoki parallel bo'ladi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Bitta tekislikda yotgan ikki to'g'ri chiziq umumiy nuqtaga ega bo'lmasa, ular qanday deyiladi?

    Parallel to'g'ri chiziqlar deyiladi.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Ikki to'g'ri chiziq bir nuqtada kesishsa va bitta tekislikda yotsa, bu qanday holat?
    2. Ikki to'g'ri chiziqning parallelligi qanday belgilanadi?
    3. Kesishuvchi ikki to'g'ri chiziq nechta umumiy nuqtaga ega?
    4. Bir tekislikda yotgan ikki to'g'ri chiziq necha xil holatda joylashishi mumkin?

    Xossa 2 — to'g'ri chiziqlar orasidagi burchak

    Kesishuvchi to'g'ri chiziqlar orasidagi burchak — ular hosil qilgan kichik burchak (0° dan 90° gacha).

    Namunaviy yechim

    1-misol: Ikki kesishuvchi to'g'ri chiziq orasidagi burchak qanday aniqlanadi?

    Ular hosil qilgan ikki juft burchakdan kichigi (0°-90° oralig'ida) orqali aniqlanadi.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Ikki parallel to'g'ri chiziq orasidagi burchak nechaga teng?
    2. Ikki to'g'ri chiziq perpendikulyar bo'lsa, ular orasidagi burchak nechaga teng?
    3. Fazoda ikki to'g'ri chiziq bitta tekislikda yotmasligi mumkinmi?
    4. Ayqash to'g'ri chiziqlar orasidagi burchak qanday topilishini tushuntiring.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    47. Ayqash to'g'ri chiziqlar

    Xossa 1 — ayqash to'g'ri chiziqlar ta'rifi

    Bitta tekislikda yotmaydigan — na kesishadigan, na parallel bo'lgan to'g'ri chiziqlar ayqash deyiladi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Ayqash to'g'ri chiziqlar qanday to'g'ri chiziqlar deyiladi?

    Bitta tekislikda yotmaydigan, kesishmaydigan va parallel bo'lmagan to'g'ri chiziqlar.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Kubning AB qirrasi va CD₁ diagonali ayqashligini tushuntiring.
    2. Ayqash to'g'ri chiziqlar umumiy nuqtaga ega bo'la oladimi?
    3. Fazoda tasodifiy tanlangan ikki to'g'ri chiziq ko'pincha qanday joylashadi?
    4. Ayqash to'g'ri chiziqlar bitta tekislikka tegishli bo'lishi mumkinmi?

    Xossa 2 — ayqash chiziqlar orasidagi masofa va burchak

    Ayqash to'g'ri chiziqlar orasidagi masofa — ularga perpendikulyar umumiy kesma (umumiy perpendikulyar) uzunligi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Ayqash to'g'ri chiziqlar orasidagi masofa qanday aniqlanadi?

    Ikkala chiziqqa ham perpendikulyar bo'lgan umumiy kesmaning uzunligi orqali.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Ayqash to'g'ri chiziqlar orasidagi burchak qanday topiladi?
    2. Umumiy perpendikulyar tushunchasini tushuntiring.
    3. Kub qirralaridan ayqash juftlikka misol keltiring.
    4. Ayqash to'g'ri chiziqlardan biriga parallel tekislik o'tkazish mumkinmi?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    48. Fazoda to'g'ri chiziqlar va tekisliklarning o'zaro joylashuvi

    Xossa 1 — uch xil joylashuv holati

    To'g'ri chiziq va tekislik: 1) chiziq tekislikda yotadi, 2) bitta nuqtada kesishadi, 3) parallel.

    Namunaviy yechim

    1-misol: To'g'ri chiziq va tekislik o'zaro qanday joylashishi mumkin?

    1) To'g'ri chiziq tekislikda yotadi 2) Bitta nuqtada kesishadi 3) Parallel (umumiy nuqtaga ega emas)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. To'g'ri chiziq tekislikka parallel bo'lish shartini ayting.
    2. To'g'ri chiziq tekislikni kesib o'tganda hosil bo'lgan nuqta nima deyiladi?
    3. To'g'ri chiziq tekislikda yotishi uchun qanday shart bajarilishi kerak?
    4. Tekislikka perpendikulyar to'g'ri chiziq ta'rifini ayting.

    Xossa 2 — perpendikulyarlik alomati

    To'g'ri chiziq tekislikka perpendikulyar bo'lishi uchun tekislikdagi ikkita kesishuvchi chiziqqa perpendikulyar bo'lishi kifoya.

    Namunaviy yechim

    1-misol: To'g'ri chiziq tekislikka perpendikulyar bo'lishi uchun qanday shart bajarilishi kerak?

    Tekislikdagi ikkita kesishuvchi to'g'ri chiziqqa perpendikulyar bo'lishi kerak.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Agar to'g'ri chiziq tekislikka perpendikulyar bo'lsa, u tekislikdagi barcha chiziqlarga perpendikulyarmi?
    2. Uch perpendikulyar teoremasini ayting.
    3. Nuqtadan tekislikka nechta perpendikulyar o'tkazish mumkin?
    4. Ikki parallel to'g'ri chiziqdan biri tekislikka perpendikulyar bo'lsa, ikkinchisi haqida nima deyish mumkin?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    49. Fazoda tekisliklarning o'zaro joylashuvi

    Xossa 1 — parallel va kesishuvchi tekisliklar

    Ikki tekislik umumiy nuqtaga ega bo'lmasa — parallel; ega bo'lsa — to'g'ri chiziq bo'ylab kesishadi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Ikki tekislik umumiy nuqtaga ega bo'lmasa, ular qanday deyiladi?

    Parallel tekisliklar deyiladi.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Ikki tekislik kesishsa, kesishma qanday shakl bo'ladi?
    2. Ikki tekislikning parallelligi qanday belgilanadi?
    3. Uchta tekislik bitta to'g'ri chiziqda kesishishi mumkinmi?
    4. Parallel tekisliklar orasidagi masofa qanday aniqlanadi?

    Xossa 2 — ikki yoqli burchak

    Ikki yoqli burchak — kesishish chizig'iga perpendikulyar, har bir tekislikda yotuvchi nurlar orasidagi burchak.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Ikki kesishuvchi tekislik orasidagi burchak qanday aniqlanadi?

    Kesishish chizig'iga perpendikulyar bo'lgan va har bir tekislikda yotuvchi nurlar orasidagi burchak orqali.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Ikki tekislik perpendikulyar bo'lishi uchun qanday shart bajarilishi kerak?
    2. Ikki yoqli burchakning yoqlari nima deyiladi?
    3. Ikki yoqli burchakning qirrasi nima?
    4. Parallel tekisliklar orasidagi burchak nechaga teng?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    50. Fazoda parallel proyeksiyalash

    Xossa 1 — parallel proyeksiyalash ta'rifi va xossalari

    Parallel proyeksiyalashda parallellik va kesma nisbatlari saqlanadi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Parallel proyeksiyalashda to'g'ri chiziqning proyeksiyasi odatda nima bo'ladi?

    To'g'ri chiziq bo'ladi (agar u proyeksiyalash yo'nalishiga parallel bo'lmasa).

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Parallel kesmalarning proyeksiyalari qanday nisbatda bo'ladi?
    2. Parallel proyeksiyalashda figuraning yuzi saqlanadimi?
    3. Kesmaning o'rta nuqtasi proyeksiyalanganda nimaga aylanadi?
    4. Proyeksiyalash yo'nalishiga parallel to'g'ri chiziqning proyeksiyasi nima bo'ladi?

    Xossa 2 — tekis shakllarning parallel proyeksiyasi

    Parallelogrammning parallel proyeksiyasi яна parallelogramm bo'ladi (parallellik va nisbatlar saqlanadi).

    Namunaviy yechim

    1-misol: Parallelogrammning parallel proyeksiyasi qanday shakl bo'ladi?

    Yana parallelogramm bo'ladi, chunki parallellik va tomon nisbatlari saqlanadi.

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Uchburchakning parallel proyeksiyasi qanday shakl bo'ladi?
    2. Aylananing parallel proyeksiyasi odatda qanday shakl bo'ladi?
    3. Kvadratning parallel proyeksiyasi har doim kvadrat bo'ladimi?
    4. Parallel to'g'ri chiziqlarning proyeksiyalari ham parallel bo'ladimi?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    A1. Qo'shish amali

    Xossa 1 — ko'p xonali sonlarni qo'shish

    Sonlarni xona qiymatiga mos ustma-ust yozib, o'ngdan chapga qo'shamiz; yig'indi 10 dan oshsa, 1 ni keyingi xonaga o'tkazamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 2457 + 1386 ni hisoblang.

    Birlik: 7+6=13, 3 yozamiz, 1 ni o'tkazamiz O'nlik: 5+8+1=14, 4 yozamiz, 1 ni o'tkazamiz Yuzlik: 4+3+1=8 Minglik: 2+1=3 Javob: 3843

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 3568 + 4275 ni hisoblang.
    2. 12045 + 8976 ni hisoblang.
    3. 999 + 1 ni hisoblang.
    4. 45678 + 23456 ni hisoblang.

    Xossa 2 — musbat va manfiy sonlarni qo'shish

    Xil ishorali sonlarni qo'shishda modullari qo'shilib, umumiy ishora saqlanadi; qarama-qarshi ishoralarda katta moduldan kichigi ayirilib, katta modul ishorasi qo'yiladi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: -7 + 12 ni hisoblang.

    |12| > |-7| 12 - 7 = 5 Javob: natija musbat, ya'ni 5

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. -15 + 9 ni hisoblang.
    2. -8 + (-6) ni hisoblang.
    3. 23 + (-30) ni hisoblang.
    4. -12 + (-19) ni hisoblang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    A2. Ayirish amali

    Xossa 1 — ko'p xonali sonlarni ayirish

    Kamayuvchidan ayriluvchini xona qiymatiga mos ustma-ust yozib ayiramiz; yetmasa qo'shni xonadan 1 (ya'ni 10) qarzga olamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 5234 - 1876 ni hisoblang.

    Birlik: 4-6 yetmaydi, 14-6=8, qarzga oldik O'nlik: 2-1(qarz)-7 yetmaydi, 12-1-7=4, yana qarz Yuzlik: 2-1(qarz)-8 yetmaydi, 12-1-8=3, yana qarz Minglik: 5-1(qarz)-1=3 Javob: 3358

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 8302 - 4567 ni hisoblang.
    2. 10000 - 3456 ni hisoblang.
    3. 725 - 289 ni hisoblang.
    4. 9004 - 5678 ni hisoblang.

    Xossa 2 — manfiy natijali va manfiy sonlar bilan ayirish

    a - b = a + (-b): ayirish har doim qarama-qarshi sonni qo'shishga almashtiriladi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 6 - 15 ni hisoblang.

    6 - 15 = 6 + (-15) |15| > |6| => natija manfiy 15 - 6 = 9 Javob: -9

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. -4 - 9 ni hisoblang.
    2. 20 - (-5) ni hisoblang.
    3. -13 - (-13) ni hisoblang.
    4. 7 - 30 ni hisoblang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    A3. Ko'paytirish amali

    Xossa 1 — ko'p xonali sonni bir xonali songa ko'paytirish

    Har bir xonani navbat bilan ko'paytiramiz, 10 dan oshgan qismini keyingi xonaga o'tkazamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 246 × 7 ni hisoblang.

    6×7=42, 2 yozamiz, 4 ni o'tkazamiz 4×7=28, +4=32, 2 yozamiz, 3 ni o'tkazamiz 2×7=14, +3=17 Javob: 1722

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 354 × 6 ni hisoblang.
    2. 1208 × 4 ni hisoblang.
    3. 89 × 9 ni hisoblang.
    4. 705 × 8 ni hisoblang.

    Xossa 2 — ikki ko'p xonali sonni ko'paytirish

    Ikkinchi ko'paytuvchining har bir xonasiga alohida ko'paytirib, natijalarni mos xona siljishi bilan qo'shamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 23 × 15 ni hisoblang.

    23×5=115 23×10=230 115+230=345 Javob: 345

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 34 × 12 ni hisoblang.
    2. 45 × 20 ni hisoblang.
    3. 18 × 16 ni hisoblang.
    4. 27 × 14 ni hisoblang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    A4. Bo'lish amali

    Xossa 1 — qoldiqsiz bo'lish

    a ÷ b = c, agar b × c = a bo'lsa (b≠0). Bo'linma to'g'ri topilganini tekshirish uchun ko'paytirib ko'ramiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: klass 144 ÷ 12 ni hisoblang.

    12 × 12 = 144 Javob: 12

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 225 ÷ 15 ni hisoblang.
    2. 504 ÷ 8 ni hisoblang.
    3. 1000 ÷ 25 ni hisoblang.
    4. 96 ÷ 6 ni hisoblang.

    Xossa 2 — qoldiq bilan bo'lish

    a = b × q + r (0 ≤ r < b): a — bo'linuvchi, b — bo'luvchi, q — bo'linma, r — qoldiq.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 47 ni 5 ga qoldiq bilan bo'ling.

    5 × 9 = 45, 47-45=2 Javob: bo'linma 9, qoldiq 2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 58 ni 7 ga qoldiq bilan bo'ling.
    2. 100 ni 9 ga qoldiq bilan bo'ling.
    3. 23 ni 4 ga qoldiq bilan bo'ling.
    4. 77 ni 6 ga qoldiq bilan bo'ling.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    A5. Foizlar bilan amallar

    Xossa 1 — sonning foizini topish

    a ning b% ini topish: a × b / 100.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 240 ning 25% ini toping.

    240 × 25 / 100 = 240 × 0,25 = 60 Javob: 60

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 500 ning 12% ini toping.
    2. 80 ning 50% ini toping.
    3. 1200 ning 5% ini toping.
    4. 360 ning 10% ini toping.

    Xossa 2 — foiz orqali sonni (butunni) topish va foizli o'zgarish

    Agar a soni butunning b% i bo'lsa, butun = a × 100 / b. Narxni x% ga oshirish: yangi = eski × (1 + x/100); kamaytirish: yangi = eski × (1 - x/100).

    Namunaviy yechim

    1-misol: Mahsulot narxi 150 000 so'm, unga 20% chegirma qilindi. Yangi narxni toping.

    Chegirma: 150000 × 20/100 = 30000 Yangi narx: 150000 - 30000 = 120000 Javob: 120 000 so'm

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 40 soni biror sonning 20% i bo'lsa, o'sha sonni toping.
    2. Narxi 80 000 so'm bo'lgan buyumga 15% ustama qo'shilsa, yangi narxni toping.
    3. 90 soni qaysi sonning 30% i ekanini toping.
    4. 200 000 so'mlik tovar narxi 10% ga oshdi. Yangi narxni toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    A6. Darajaga ko'tarish amali

    Xossa 1 — natural daraja ta'rifi

    aⁿ = a·a·...·a (n marta). a⁰=1 (a≠0); a¹=a.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 2⁵ ni hisoblang.

    2⁵ = 2·2·2·2·2 = 32 Javob: 32

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 3³ ni hisoblang.
    2. 5² ni hisoblang.
    3. 10³ ni hisoblang.
    4. 7⁰ ni hisoblang.

    Xossa 2 — manfiy asosni darajaga ko'tarish

    Manfiy sonning juft darajasi musbat, toq darajasi manfiy bo'ladi: (-a)ⁿ > 0 (n juft), (-a)ⁿ < 0 (n toq).

    Namunaviy yechim

    1-misol: (-2)³ ni hisoblang.

    (-2)³ = (-2)·(-2)·(-2) = 4·(-2) = -8 Javob: -8 (daraja toq bo'lgani uchun natija manfiy)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. (-3)² ni hisoblang.
    2. (-2)⁴ ni hisoblang.
    3. (-1)⁽⁰⁰ ni hisoblang.
    4. (-5)² ni hisoblang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    A7. Ko'paytirish (karra) jadvali

    Xossa 1 — 1 dan 10 gacha karra jadvali

    Karra jadvali — 1 dan 10 (yoki 12) gacha bo'lgan sonlarning o'zaro ko'paytmalari jadvali; yodda tutish hisoblashni tezlashtiradi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 7 × 8 ni hisoblang (karra jadvalidan).

    7 × 8 = 56 Javob: 56

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 6 × 9 ni hisoblang.
    2. 8 × 8 ni hisoblang.
    3. 7 × 7 ni hisoblang.
    4. 9 × 9 ni hisoblang.

    Xossa 2 — jadvaldan amaliy foydalanish

    Katta sonlarni ko'paytirishda ham karra jadvali asosiy tayanch bo'ladi: masalan 60×70 ni topishda 6×7=42 dan foydalanib, oxiriga ikkita nol qo'shamiz.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 60 × 70 ni karra jadvalidan foydalanib hisoblang.

    6 × 7 = 42 60 × 70 = 4200 Javob: 4200

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 40 × 80 ni hisoblang.
    2. 50 × 90 ni hisoblang.
    3. 6 × 12 ni hisoblang.
    4. 9 × 12 ni hisoblang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    A8. Sonlar

    Xossa 1 — xona birliklari va sonni yozish

    Ko'p xonali sonda har bir raqamning qiymati uning turgan xonasiga bog'liq: birlar, o'nlar, yuzlar, minglar... Masalan, 4 725 = 4·1000 + 7·100 + 2·10 + 5.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 38 614 sonining yuzlar xonasidagi raqamni toping.

    O'ngdan: 4 — birlar, 1 — o'nlar, 6 — yuzlar Javob: 6

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 5 ta yuzlik, 0 ta o'nlik va 7 ta birlikdan iborat sonni yozing.
    2. 92 481 sonining minglar xonasidagi raqamni toping.
    3. Eng kichik to'rt xonali natural sonni yozing.
    4. 60 537 sonining raqamlari yig'indisini toping.

    Xossa 2 — yaxlitlash, juft va toq sonlar

    Yaxlitlashda keyingi xona raqami 0–4 bo'lsa, son pastga, 5–9 bo'lsa yuqoriga yaxlitlanadi. 2 ga qoldiqsiz bo'linadigan son — juft, bo'linmaydigani — toq.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 47 386 sonini yuzlar xonasigacha yaxlitlang.

    Yuzlar xonasida 3, keyingi (o'nlar) raqami 8 ≥ 5 Demak 3 bittaga ortadi: 47 400 Javob: 47 400

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 8 452 ni o'nlargacha yaxlitlang.
    2. 12 dan 30 gacha nechta juft son bor?
    3. 15 dan 35 gacha nechta toq son bor?
    4. 63 719 ni minglargacha yaxlitlang.

    Xossa 3 — butun sonlar, qarama-qarshi son va modul

    Butun sonlar: … −2, −1, 0, 1, 2 …. a ga qarama-qarshi son −a. Sonning moduli |a| — son o'qida 0 gacha bo'lgan masofa, u doim manfiy emas: |−7| = 7.

    Namunaviy yechim

    1-misol: −12; 5; −3; 0 sonlaridan eng kichigini toping.

    Son o'qida eng chapda turgan son eng kichik Javob: −12

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. −45 soniga qarama-qarshi sonni toping.
    2. |−86| ni hisoblang.
    3. Rim raqamidagi XXIV sonini arab raqamida yozing.
    4. 24 va 40 orasida (ular kirmaydi) nechta natural son bor?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    51. Qisqa ko'paytirish formulalari

    Xossa 1 — kvadrat formulalari

    (a±b)² = a² ± 2ab + b²;   a² - b² = (a-b)(a+b)

    Namunaviy yechim

    1-misol: (2x+3)² ni yoying.

    (2x+3)² = (2x)² + 2·2x·3 + 3² = 4x² + 12x + 9

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. (x-5)² ni yoying.
    2. (3x+1)² ni yoying.
    3. x² - 16 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
    4. 9x² - 25y² ni ko'paytuvchilarga ajrating.

    Xossa 2 — kub formulalari

    a³ + b³ = (a+b)(a²-ab+b²);   a³ - b³ = (a-b)(a²+ab+b²)

    Namunaviy yechim

    1-misol: x³ + 8 ni ko'paytuvchilarga ajrating.

    x³ + 8 = x³ + 2³ = (x+2)(x² - 2x + 4)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. x³ - 27 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
    2. 8x³ + 1 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
    3. (x+2)³ ni yoying.
    4. 27 - x³ ni ko'paytuvchilarga ajrating.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    52. Ko'phadni ko'paytuvchilarga ajratish

    Xossa 1 — umumiy ko'paytuvchi va guruhlash usuli

    ax + ay = a(x+y);   ax+ay+bx+by = a(x+y)+b(x+y) = (a+b)(x+y)

    Namunaviy yechim

    1-misol: 2x² + 2xy - 3x - 3y ni ko'paytuvchilarga ajrating.

    2x² + 2xy - 3x - 3y = 2x(x+y) - 3(x+y) = (x+y)(2x-3)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. x³ - x² + x - 1 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
    2. 5x² - 5y² + 10x - 10y ni ko'paytuvchilarga ajrating.
    3. 3x² + 3xy - 2x - 2y ni ko'paytuvchilarga ajrating.
    4. a²b - ab² + a - b ni ko'paytuvchilarga ajrating.

    Xossa 2 — kvadrat uchhadni ko'paytuvchilarga ajratish

    ax²+bx+c = a(x-x₁)(x-x₂), bunda x₁, x₂ — D=b²-4ac orqali topiladigan ildizlar

    Namunaviy yechim

    1-misol: 6x² - x - 1 ni ko'paytuvchilarga ajrating.

    D = 1 + 24 = 25, √D = 5 x = (1±5)/12 → x₁=1/2, x₂=-1/3 6x²-x-1 = 6(x-1/2)(x+1/3) = (2x-1)(3x+1)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. x² - 5x + 6 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
    2. 2x² + 5x + 2 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
    3. 3x² - 7x + 2 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
    4. x² + 3x - 10 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    53. Modulli tenglamalar va tengsizliklar

    Xossa 1 — |x| = a ko'rinishdagi tenglama

    |x| = a (a≥0) ⇔ x = a yoki x = -a;   agar a<0 bo'lsa, yechim yo'q

    Namunaviy yechim

    1-misol: |2x-3| = 5 tenglamani yeching.

    2x-3 = 5 → x = 4 2x-3 = -5 → x = -1 Javob: x=4 yoki x=-1

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. |x+1| = 4 tenglamani yeching.
    2. |3x-2| = 7 tenglamani yeching.
    3. |5-x| = 3 tenglamani yeching.
    4. |4x+1| = 0 tenglamani yeching.

    Xossa 2 — |x| < a va |x| > a ko'rinishdagi tengsizliklar

    |x| < a (a>0) ⇔ -a < x < a;   |x| > a (a>0) ⇔ x < -a yoki x > a

    Namunaviy yechim

    1-misol: |x-2| < 3 tengsizlikni yeching.

    -3 < x-2 < 3 -1 < x < 5 Javob: x ∈ (-1; 5)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. |x-4| ≤ 2 tengsizlikni yeching.
    2. |2x+1| > 3 tengsizlikni yeching.
    3. |x+3| < 1 tengsizlikni yeching.
    4. |3x-6| ≥ 9 tengsizlikni yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    54. Arifmetik progressiya

    Xossa 1 — n-hadning formulasi

    aₙ = a₁ + (n-1)d, bunda d — ayirma (d = aₙ₊₁ - aₙ)

    Namunaviy yechim

    1-misol: a₁=3, d=4 bo'lsa, a₁₀ ni toping.

    a₁₀ = 3 + 9·4 = 3 + 36 = 39

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. a₁=5, d=3 bo'lsa, a₈ ni toping.
    2. a₁=2, d=-3 bo'lsa, a₁₂ ni toping.
    3. a₃=11, a₄=23 bo'lsa, d ni toping.
    4. a₁=-2, d=4 bo'lsa, a₁₅ ni toping.

    Xossa 2 — dastlabki n ta had yig'indisi

    Sₙ = n·(a₁+aₙ)/2 = n·(2a₁+(n-1)d)/2

    Namunaviy yechim

    1-misol: a₁=3, d=4 progressiyaning dastlabki 10 ta hadi yig'indisini toping.

    a₁₀=39 (yuqoridagi misoldan) S₁₀ = 10·(3+39)/2 = 10·42/2 = 210

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. a₁=4, d=5 progressiyaning dastlabki 6 ta hadi yig'indisini toping.
    2. a₁=1, d=2 progressiyaning dastlabki 20 ta hadi yig'indisini toping.
    3. a₁=10, d=-2 progressiyaning dastlabki 8 ta hadi yig'indisini toping.
    4. a₁=-5, d=3 progressiyaning dastlabki 12 ta hadi yig'indisini toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    55. Geometrik progressiya

    Xossa 1 — n-hadning formulasi

    bₙ = b₁·qⁿ⁻¹, bunda q — maxraj (q = bₙ₊₁/bₙ, q≠0)

    Namunaviy yechim

    1-misol: b₁=2, q=3 bo'lsa, b₅ ni toping.

    b₅ = 2·3⁴ = 2·81 = 162

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. b₁=81, q=1/3 bo'lsa, b₄ ni toping.
    2. b₁=5, q=2 bo'lsa, b₆ ni toping.
    3. b₁=-3, q=-2 bo'lsa, b₅ ni toping.
    4. b₁=100, q=0.1 bo'lsa, b₃ ni toping.

    Xossa 2 — dastlabki n ta had yig'indisi va cheksiz kamayuvchi progressiya

    Sₙ = b₁(qⁿ-1)/(q-1) (q≠1);   |q|<1 bo'lganda S = b₁/(1-q)

    Namunaviy yechim

    1-misol: b₁=8, q=1/2 bo'lgan cheksiz kamayuvchi progressiyaning yig'indisini toping.

    S = b₁/(1-q) = 8/(1-1/2) = 8/(1/2) = 16

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. b₁=2, q=3 progressiyaning dastlabki 5 ta hadi yig'indisini (S₅) toping.
    2. b₁=6, q=1/3 bo'lgan cheksiz kamayuvchi progressiyaning yig'indisini toping.
    3. b₁=4, q=-1/2 bo'lgan cheksiz kamayuvchi progressiyaning yig'indisini toping.
    4. b₁=5, q=2 progressiyaning dastlabki 6 ta hadi yig'indisini (S₆) toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    56. Nisbat, proporsiya va foizli masalalar

    Xossa 1 — proporsiya xossasi

    a:b = c:d ⇔ a·d = b·c (o'rtа va chetki hadlar ko'paytmasi)

    Namunaviy yechim

    1-misol: x:15 = 4:5 tenglamadan x ni toping.

    5x = 15·4 5x = 60 x = 12

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. x:8 = 3:4 tenglamadan x ni toping.
    2. 12:x = 3:5 tenglamadan x ni toping.
    3. x:6 = 7:3 tenglamadan x ni toping.
    4. 9:12 = x:8 tenglamadan x ni toping.

    Xossa 2 — foizli masalalar

    A sonining p% i = A·p/100;   b soni a soningnecha foizini tashkil qiladi: (b/a)·100%

    Namunaviy yechim

    1-misol: 250 ning 12% i nechaga teng?

    250·12/100 = 250·0.12 = 30

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 480 ning 25% i nechaga teng?
    2. 60 soni 240 ning necha foizini tashkil qiladi?
    3. Narxi 200 000 so'm bo'lgan tovar 15% chegirma bilan sotilsa, yangi narxi nechaga teng bo'ladi?
    4. Bir sonning 20% i 36 ga teng bo'lsa, shu sonni toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    57. O'rta qiymatlar (arifmetik, geometrik, garmonik)

    Xossa 1 — arifmetik va geometrik o'rta

    Arifmetik o'rta: A = (a+b)/2;   Geometrik o'rta: G = √(ab) (a,b ≥ 0)

    Namunaviy yechim

    1-misol: a=4, b=16 sonlarining arifmetik va geometrik o'rtalarini toping.

    A = (4+16)/2 = 10 G = √(4·16) = √64 = 8

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. a=9, b=16 sonlarining arifmetik o'rtasini toping.
    2. a=1, b=9 sonlarining geometrik o'rtasini toping.
    3. a=6, b=24 sonlarining arifmetik va geometrik o'rtalarini toping.
    4. a=25, b=4 sonlarining geometrik o'rtasini toping.

    Xossa 2 — garmonik o'rta va o'rtalar orasidagi munosabat

    Garmonik o'rta: H = 2ab/(a+b);   musbat a,b uchun A ≥ G ≥ H

    Namunaviy yechim

    1-misol: a=4, b=16 sonlarining garmonik o'rtasini toping.

    H = 2·4·16/(4+16) = 128/20 = 6.4 (Tekshirish: A=10 ≥ G=8 ≥ H=6.4 — munosabat bajarilmoqda)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. a=6, b=3 sonlarining garmonik o'rtasini toping.
    2. a=8, b=8 sonlarining arifmetik, geometrik va garmonik o'rtalarini toping (natijalarni solishtiring).
    3. a=2, b=18 sonlarining barcha uchala o'rtasini toping.
    4. a=10, b=40 sonlarining garmonik o'rtasini toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    58. Determinantlar va Kramer usuli

    Xossa 1 — ikkinchi tartibli determinant

    |a b; c d| = a·d - b·c

    Namunaviy yechim

    1-misol: |2 3; 1 4| determinantni hisoblang.

    |2 3; 1 4| = 2·4 - 3·1 = 8 - 3 = 5

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. |3 2; 1 4| determinantni hisoblang.
    2. |5 -1; 2 3| determinantni hisoblang.
    3. |0 5; 5 0| determinantni hisoblang.
    4. |-2 3; 4 1| determinantni hisoblang.

    Xossa 2 — Kramer usuli

    a₁x+b₁y=c₁, a₂x+b₂y=c₂ sistemasi uchun: D=|a₁ b₁;a₂ b₂|, Dₓ=|c₁ b₁;c₂ b₂|, Dₛ=|a₁ c₁;a₂ c₂|, x=Dₓ/D, y=Dₛ/D

    Namunaviy yechim

    1-misol: 2x+y=5, x-y=1 sistemasini Kramer usulida yeching.

    D = |2 1;1 -1| = 2·(-1)-1·1 = -3 Dₓ = |5 1;1 -1| = 5·(-1)-1·1 = -6 Dₛ = |2 5;1 1| = 2·1-1·5 = -3 x = Dₓ/D = -6/-3 = 2, y = Dₛ/D = -3/-3 = 1 Javob: (2; 1)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 3x+2y=8, x-y=1 sistemasini Kramer usulida yeching.
    2. x+y=6, 2x-y=3 sistemasini Kramer usulida yeching.
    3. 2x-3y=1, x+y=3 sistemasini Kramer usulida yeching.
    4. 4x+y=9, x-2y=-3 sistemasini Kramer usulida yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    59. Funksiyaning limiti asoslari

    Xossa 1 — limitning asosiy qoidalari

    lim(f±g) = lim f ± lim g;  lim(f·g) = lim f·lim g;  lim(f/g) = lim f / lim g (lim g≠0)

    Namunaviy yechim

    1-misol: lim (x→2) (x²-4)/(x-2) ni toping.

    (x²-4)/(x-2) = (x-2)(x+2)/(x-2) = x+2 (x≠2) lim (x→2) (x+2) = 4

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. lim (x→3) (x²-9)/(x-3) ni toping.
    2. lim (x→1) (x²-1)/(x-1) ni toping.
    3. lim (x→-1) (x²+3x+2)/(x+1) ni toping.
    4. lim (x→∞) 1/x ni toping.

    Xossa 2 — birinchi ajoyib limit

    lim (x→0) sin(x)/x = 1 — bundan foydalanib sin(kx)/x va tg(kx)/x ko'rinishidagi limitlar topiladi

    Namunaviy yechim

    1-misol: lim (x→0) sin(3x)/x ni toping.

    sin(3x)/x = 3· sin(3x)/(3x) lim (x→0) 3·sin(3x)/(3x) = 3·1 = 3

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. lim (x→0) sin(5x)/x ni toping.
    2. lim (x→0) tg(2x)/x ni toping.
    3. lim (x→0) sin(x)/(3x) ni toping.
    4. lim (x→0) sin(4x)/sin(2x) ni toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    60. Hosila va uning tatbiqlari (asosiy formulalar)

    Xossa 1 — asosiy hosila formulalari

    (xⁿ)' = n·xⁿ⁻¹;  (C)'=0;  (u±v)'=u'±v';  (sin x)'=cos x;  (cos x)'=-sin x

    Namunaviy yechim

    1-misol: y = x³ - 3x² + 2 funksiyaning hosilasini va y'(1) qiymatini toping.

    y' = 3x² - 6x y'(1) = 3·1 - 6·1 = 3 - 6 = -3

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. y = x⁴ funksiyaning hosilasini toping.
    2. y = x³ - 3x funksiyaning x=2 nuqtadagi hosilasini (y'(2)) toping.
    3. y = sin x + cos x funksiyaning hosilasini toping.
    4. y = 5 (o'zgarmas funksiya) ning hosilasini toping.

    Xossa 2 — hosilaning geometrik ma'nosi: urinma tenglamasi

    f funksiyaning x=a nuqtadagi urinmasi: y = f(a) + f'(a)·(x-a)

    Namunaviy yechim

    1-misol: y = x² funksiyaning x₀=1 nuqtadagi urinma tenglamasini tuzing.

    f(1) = 1, f'(x) = 2x, f'(1) = 2 y = 1 + 2(x-1) = 2x - 1

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. y = x² funksiyaning x₀=3 nuqtadagi urinma tenglamasini tuzing.
    2. y = x³ funksiyaning x₀=1 nuqtadagi urinma tenglamasini tuzing.
    3. y = √x funksiyaning x₀=4 nuqtadagi urinma tenglamasini tuzing.
    4. y = 1/x funksiyaning x₀=1 nuqtadagi urinma tenglamasini tuzing.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    61. Bo'linish belgilari, EKUB va EKUK

    Xossa 1 — bo'linish belgilari

    2 ga: oxirgi raqam juft; 3 ga: raqamlar yig'indisi 3·ga bo'linsa; 5 ga: oxiri 0 yoki 5; 9 ga: raqamlar yig'indisi 9 ga bo'linsa; 10 ga: oxiri 0

    Namunaviy yechim

    1-misol: 3564 soni 2, 3, 4 va 9 ga bo'linadimi, tekshiring.

    Oxirgi raqam 4 (juft) → 2 ga bo'linadi Raqamlar yig'indisi 3+5+6+4=18, 18 ⋮ 3 va ⋮ 9 → 3 va 9 ga bo'linadi Oxirgi ikki xona 64, 64 ⋮ 4 → 4 ga bo'linadi Javob: 3564 soni 2, 3, 4 va 9 ning barchasiga bo'linadi

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 156 soni 3 ga bo'linishini raqamlar yig'indisi orqali tekshiring.
    2. 2340 soni 2, 5 va 10 ga bo'linadimi, tekshiring.
    3. 4185 soni 9 ga bo'linadimi, tekshiring.
    4. 7128 soni 4 ga bo'linadimi (oxirgi ikki xonasini tekshiring).

    Xossa 2 — EKUB (eng katta umumiy bo'luvchi) va EKUK (eng kichik umumiy karrali)

    EKUB(a,b) · EKUK(a,b) = a·b — ikkita natural son uchun bu munosabat doim o'rinli

    Namunaviy yechim

    1-misol: 36 va 48 sonlarining EKUB va EKUKini toping.

    36 = 2²·3², 48 = 2⁴·3 EKUB = 2²·3 = 12 EKUK = 2⁴·3² = 144 (tekshirish: 12·144 = 1728 = 36·48)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 24 va 36 sonlarining EKUB va EKUKini toping.
    2. 18 va 24 sonlarining EKUBini toping.
    3. 15 va 20 sonlarining EKUKini toping.
    4. 8 va 12 sonlarining EKUKini toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    62. Kvadrat ildiz va ratsional ko'rsatkichli daraja

    Xossa 1 — ildiz xossalari

    √a · √b = √(ab) (a,b≥0);   √a / √b = √(a/b) (a≥0, b>0)

    Namunaviy yechim

    1-misol: √50 ni soddalashtiring.

    √50 = √(25·2) = √25·√2 = 5√2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. √12 ni soddalashtiring.
    2. √8 · √2 ko'paytmani hisoblang.
    3. √72 ni soddalashtiring.
    4. √27 / √3 nisbatni hisoblang.

    Xossa 2 — ratsional ko'rsatkichli daraja

    aⁿₕₛⁿ = ⁿ√(aᵍ) = (ⁿ√a)ᵍ (a>0)

    Namunaviy yechim

    1-misol: 8²⁄³ ni hisoblang.

    8²⁄³ = (³√8)² = 2² = 4

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 27¹⁄³ ni hisoblang.
    2. 16³⁄⁴ ni hisoblang.
    3. 9¹⁄² ni hisoblang.
    4. 4&sup5;⁄² ni hisoblang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    63. Vyet teoremasi

    Xossa 1 — to'g'ri teorema

    ax²+bx+c=0 (a≠0) ning ildizlari x₁, x₂ uchun: x₁+x₂ = -b/a, x₁·x₂ = c/a

    Namunaviy yechim

    1-misol: x²-9x+20=0 tenglama ildizlarining yig'indisi va ko'paytmasini (tenglamani yechmasdan) toping.

    a=1, b=-9, c=20 x₁+x₂ = -b/a = 9 x₁·x₂ = c/a = 20

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. x²-7x+10=0 tenglama uchun x₁+x₂ va x₁·x₂ ni toping.
    2. 2x²-7x+3=0 tenglama uchun x₁+x₂ va x₁·x₂ ni toping.
    3. x²+5x-14=0 tenglama uchun x₁+x₂ va x₁·x₂ ni toping.
    4. 3x²+8x-3=0 tenglama uchun x₁+x₂ va x₁·x₂ ni toping.

    Xossa 2 — teskari masala: ildizlar bo'yicha tenglama tuzish

    Agar x₁+x₂=S va x₁·x₂=P bo'lsa, keltirilgan kvadrat tenglama: x² - Sx + P = 0

    Namunaviy yechim

    1-misol: ildizlari yig'indisi 5 va ko'paytmasi 6 bo'lgan kvadrat tenglama tuzing.

    S=5, P=6 x² - 5x + 6 = 0

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Ildizlari yig'indisi 8 va ko'paytmasi 15 bo'lgan kvadrat tenglama tuzing.
    2. Ildizlari yig'indisi -3 va ko'paytmasi -10 bo'lgan kvadrat tenglama tuzing.
    3. Ildizlari 4 va 7 bo'lgan keltirilgan kvadrat tenglamani tuzing.
    4. Ildizlari -2 va 9 bo'lgan keltirilgan kvadrat tenglamani tuzing.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    64. Irratsional tenglamalar

    Xossa 1 — √f(x) = g(x) ko'rinishidagi tenglama

    √f(x) = g(x) ⇒ g(x)≥0 va f(x)=[g(x)]² — ikkala shart bajarilgandagina yechim to'g'ri (chet ildizlarni yo'qotish kerak)

    Namunaviy yechim

    1-misol: √(x+3) = x-3 tenglamani yeching.

    x+3 = (x-3)² = x²-6x+9 x²-7x+6=0 → x=1 yoki x=6 Shart: x-3≥0, ya'ni x≥3 — x=1 bu shartga mos kelmaydi (chet ildiz) Tekshirish (x=6): √9=3, 6-3=3 ✓ Javob: x=6

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. √(x+7) = x-5 tenglamani yeching va chet ildizlarni aniqlang.
    2. √(3x+1) = 4 tenglamani yeching.
    3. √(2x+5) = x+1 tenglamani yeching.
    4. √(x-2) = -3 tenglamaning nechta yechimi borligini aniqlang.

    Xossa 2 — √f(x) = √g(x) ko'rinishidagi tenglama

    √f(x) = √g(x) ⇔ f(x)=g(x), bunda f(x)≥0 (yoki g(x)≥0) sharti bajarilishi kerak

    Namunaviy yechim

    1-misol: √(2x-1) = √(x+4) tenglamani yeching.

    2x-1 = x+4 x = 5 Tekshirish: 2·5-1=9≥0 ✓, √9=3, √(5+4)=√9=3 ✓ Javob: x=5

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. √(3x-2) = √(x+6) tenglamani yeching.
    2. √(4x+1) = √(2x+9) tenglamani yeching.
    3. √(5x-4) = √(3x+2) tenglamani yeching.
    4. √(x²-3) = √(2x) tenglamani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    65. Funksiyaning aniqlanish sohasi (ODZ)

    Xossa 1 — kasr funksiya

    y = f(x)/g(x) ko'rinishidagi funksiya uchun aniqlanish sohasi: g(x) ≠ 0 bo'lgan barcha x lar

    Namunaviy yechim

    1-misol: y = 1/(x-3) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.

    Maxraj nolga teng bo'lmasligi kerak: x-3≠0 → x≠3 D(y) = R \ {3}

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. y = 1/(x-5) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
    2. y = 1/(x²-4) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
    3. y = (x+1)/(x²-9) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
    4. y = 2/(x+7) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.

    Xossa 2 — juft darajali ildiz ostidagi funksiya

    y = √f(x) ko'rinishidagi funksiya uchun aniqlanish sohasi: f(x) ≥ 0 bo'lgan barcha x lar

    Namunaviy yechim

    1-misol: y = √(x-4) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.

    x-4 ≥ 0 → x ≥ 4 D(y) = [4; +∞)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. y = √(x-7) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
    2. y = 1/√(x-2) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
    3. y = √(9-x²) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
    4. y = √(2x+6) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    66. Gorner sxemasi va Bezu teoremasi

    Xossa 1 — Bezu teoremasi

    P(x) ko'phadni (x-a) ga bo'lishdan qolgan qoldiq P(a) ga teng. Agar P(a)=0 bo'lsa, (x-a) — P(x) ning ko'paytuvchisi

    Namunaviy yechim

    1-misol: P(x)=x³-2x²-x+2 uchun P(1) ni hisoblang va xulosa chiqaring.

    P(1) = 1 - 2 - 1 + 2 = 0 P(1)=0 bo'lgani uchun (x-1) — P(x) ning ko'paytuvchisi

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. P(x)=x²-5x+6 uchun P(2) ni hisoblang va xulosa chiqaring.
    2. P(x)=x³+3x²-4 uchun P(1) ni hisoblang.
    3. P(x)=x³-1 uchun P(1) ni hisoblang.
    4. P(x)=2x²-3x-2 uchun P(2) ni hisoblang.

    Xossa 2 — Gorner sxemasi

    P(x) ni (x-a) ga Gorner sxemasi bilan bo'lish: koeffitsientlar ustida ketma-ket b₀=a₀, bₖ=aₖ+a·bₖ⁻₁ amali bajariladi

    Namunaviy yechim

    1-misol: P(x)=x³-2x²-x+2 ni Gorner sxemasi bilan (x-1) ga bo'ling.

    Koeffitsientlar: 1, -2, -1, 2; a=1 1 | -2+1·1=-1 | -1+1·(-1)=-2 | 2+1·(-2)=0 (qoldiq) Bo'linma: x²-x-2, qoldiq: 0 P(x) = (x-1)(x²-x-2) = (x-1)(x-2)(x+1)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. P(x)=x³-6x²+11x-6 ni Gorner sxemasi bilan (x-1) ga bo'ling.
    2. P(x)=x³+2x²-5x-6 ni Gorner sxemasi bilan (x+1) ga bo'ling.
    3. P(x)=x³-3x-2 ni Gorner sxemasi bilan (x+1) ga bo'ling.
    4. P(x)=x³-4x²+x+6 ni Gorner sxemasi bilan (x-3) ga bo'ling.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    67. Logarifm xossalari va sodda logarifmik tenglamalar

    Xossa 1 — logarifm xossalari

    logᵩ(xy) = logᵩx + logᵩy;  logᵩ(x/y) = logᵩx - logᵩy;  logᵩ(xᵍ) = k·logᵩx

    Namunaviy yechim

    1-misol: log₂8 + log₂4 ni hisoblang.

    log₂8 = 3 (chunki 2³=8), log₂4 = 2 (chunki 2²=4) log₂8 + log₂4 = 3 + 2 = 5

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. log₂8 nechaga tengligini toping.
    2. log₃81 nechaga tengligini toping.
    3. log₅25 - log₅5 ni hisoblang.
    4. log₂32 - log₂4 ni hisoblang.

    Xossa 2 — sodda logarifmik tenglama

    logᵩx = b ⇔ x = aᵇ (a>0, a≠1, x>0)

    Namunaviy yechim

    1-misol: log₃x = 4 tenglamani yeching.

    x = 3⁴ = 81

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. log₅x = 2 tenglamani yeching.
    2. log₂x = -3 tenglamani yeching.
    3. log₄x = 3 tenglamani yeching.
    4. log₁₀x = 2 tenglamani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    68. Asosiy trigonometrik ayniyatlar va keltirish formulalari

    Xossa 1 — asosiy trigonometrik ayniyat

    sin²x + cos²x = 1;  tgx = sinx/cosx;  1+tg²x = 1/cos²x

    Namunaviy yechim

    1-misol: sinx=4/5, x — I chorak bo'lsa, cosx ni toping.

    cos²x = 1 - sin²x = 1 - 16/25 = 9/25 I chorakda cosx>0 → cosx = 3/5

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. sinx=3/5, x — I chorak bo'lsa, cosx ni toping.
    2. cosx=5/13, x — I chorak bo'lsa, sinx ni toping.
    3. sinx=1/2 bo'lsa, sin²x+cos²x yig'indisini toping (izoh bilan).
    4. tg45° qiymatini asosiy ayniyatlardan foydalanib toping.

    Xossa 2 — keltirish formulalari

    sin(180°-x) = sinx;  cos(180°-x) = -cosx;  sin(90°-x) = cosx

    Namunaviy yechim

    1-misol: sin150° ni keltirish formulasi bilan hisoblang.

    sin150° = sin(180°-30°) = sin30° = 1/2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. cos120° ni keltirish formulasi bilan hisoblang.
    2. sin135° ni keltirish formulasi bilan hisoblang.
    3. cos150° ni keltirish formulasi bilan hisoblang.
    4. sin(90°-60°) ni hisoblang.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    69. Sodda trigonometrik tenglamalar (sinx=a, cosx=a)

    Xossa 1 — sinx = a tenglama

    sinx = a (|a|≤1) ⇒ x = (-1)ⁿ·arcsin(a) + πn, n∈Z

    Namunaviy yechim

    1-misol: sinx = 1/2 tenglamani yeching.

    arcsin(1/2) = π/6 x = (-1)ⁿ·π/6 + πn, n∈Z

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. sinx = √2/2 tenglamani yeching.
    2. sinx = -1/2 tenglamani yeching.
    3. sinx = 0 tenglamani yeching.
    4. sinx = 1 tenglamani yeching.

    Xossa 2 — cosx = a tenglama

    cosx = a (|a|≤1) ⇒ x = ±arccos(a) + 2πn, n∈Z

    Namunaviy yechim

    1-misol: cosx = √2/2 tenglamani yeching.

    arccos(√2/2) = π/4 x = ±π/4 + 2πn, n∈Z

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. cosx = 1/2 tenglamani yeching.
    2. cosx = 1 tenglamani yeching.
    3. cosx = -1 tenglamani yeching.
    4. cosx = 0 tenglamani yeching.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    70. Aniqmas integral asoslari

    Xossa 1 — asosiy integrallash formulalari

    ∫xⁿdx = xⁿ⁺¹/(n+1) + C (n≠-1);  ∫cosx dx = sinx + C;  ∫sinx dx = -cosx + C

    Namunaviy yechim

    1-misol: ∫x⁴ dx ni toping.

    ∫x⁴ dx = x⁵/5 + C

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. ∫x² dx ni toping.
    2. ∫cosx dx ni toping.
    3. ∫x³ dx ni toping.
    4. ∫sinx dx ni toping.

    Xossa 2 — yig'indi va o'zgarmas ko'paytuvchi qoidasi

    ∫(u±v)dx = ∫u dx ± ∫v dx;  ∫k·f(x)dx = k·∫f(x)dx

    Namunaviy yechim

    1-misol: ∫(3x²-2x+1)dx ni toping.

    ∫(3x²-2x+1)dx = x³ - x² + x + C

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. ∫(4x³+6x)dx ni toping.
    2. ∫(2x-5)dx ni toping.
    3. ∫5 dx ni toping.
    4. ∫(x²+3x-2)dx ni toping.
    ↑ Mundarijaga qaytish

    71. Uchburchak va uning xossalari

    Xossa 1 — burchaklar va tashqi burchak

    ABCh

    Ichki burchaklar yig'indisi 180°. Tashqi burchak o'ziga qo'shni bo'lmagan ikki ichki burchak yig'indisiga teng. Katta tomon qarshisida katta burchak yotadi. Tengsizlik: a < b + c.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Uchburchakning ikki burchagi 50° va 70°. Uchinchisini toping.

    180° − (50° + 70°) = 60°

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Teng yonli uchburchak uchidagi burchak 40° bo'lsa, asosidagi burchak necha gradus?
    2. Ikki ichki burchagi 35° va 65° bo'lsa, tashqi burchagini toping.
    3. Tomonlari 3, 4, 8 bo'lgan uchburchak mavjudmi?
    4. Teng tomonli uchburchakning burchagi necha gradus?

    Xossa 2 — yuz formulalari

    S = ½·a·h; Geron: S = √(p(p−a)(p−b)(p−c)), p = (a+b+c)/2; teng tomonli: S = a²√3/4; to'g'ri burchakli: S = ½·a·b.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Asosi 10, balandligi 6 bo'lgan uchburchak yuzini toping.

    S = ½·10·6 = 30

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Tomonlari 13, 14, 15 bo'lgan uchburchak yuzini toping.
    2. Katetlari 6 va 8 bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchak yuzi?
    3. Tomoni 4 bo'lgan teng tomonli uchburchak yuzi?
    4. Yuzi 24, asosi 8 bo'lsa, balandligi nechaga teng?

    Xossa 3 — Pifagor teoremasi va maxsus chiziqlar

    c² = a² + b². 30° qarshisidagi katet gipotenuzaning yarmi. Medianalar uchdan 2:1 nisbatda kesishadi. O'rta chiziq = parallel tomonning yarmi. To'g'ri burchakli uchburchakda ichki aylana radiusi r = (a+b−c)/2.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Katetlari 5 va 12 bo'lsa, gipotenuzasini toping.

    c² = 25 + 144 = 169, c = 13

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Gipotenuza 17, kateti 8 bo'lsa, ikkinchi katetni toping.
    2. 30° li burchak qarshisidagi katet 7 bo'lsa, gipotenuza?
    3. Gipotenuzaga tushirilgan mediana, gipotenuza 20 bo'lsa?
    4. Tomoni 18 bo'lgan uchburchakning unga parallel o'rta chizig'i?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    72. To'rtburchaklar va ularning xossalari

    Xossa 1 — parallelogramm

    ABCD

    Qarama-qarshi tomonlari parallel va teng; qarama-qarshi burchaklari teng; qo'shni burchaklari yig'indisi 180°; diagonallari kesishish nuqtasida teng ikkiga bo'linadi. S = a·h, P = 2(a+b).

    Namunaviy yechim

    1-misol: Qo'shni tomonlari 7 va 5 bo'lsa, perimetrini toping.

    P = 2(7 + 5) = 24

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Bir burchagi 65° bo'lsa, qo'shni burchagi?
    2. Asosi 9, balandligi 4 bo'lsa, yuzi?
    3. Diagonali 14 bo'lsa, kesishish nuqtasidan uchigacha masofa?
    4. Parallelogramm diagonallari doim tengmi?

    Xossa 2 — to'g'ri to'rtburchak, romb, kvadrat

    To'g'ri to'rtburchak: diagonallari teng, d² = a² + b², S = ab. Romb: barcha tomonlari teng, diagonallari perpendikulyar va burchaklarni teng ikkiga bo'ladi, S = d₁d₂/2. Kvadrat: S = a², d = a√2, P = 4a.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Rombning diagonallari 6 va 8. Tomonini toping.

    a² = 3² + 4² = 25, a = 5

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Tomonlari 6 va 8 bo'lgan to'g'ri to'rtburchak diagonali?
    2. Rombning diagonallari 10 va 12 bo'lsa, yuzi?
    3. Kvadrat tomoni 5 bo'lsa, diagonali?
    4. Kvadrat perimetri 36 bo'lsa, yuzi?

    Xossa 3 — trapetsiya

    O'rta chizig'i m = (a+b)/2 asoslarga parallel. S = (a+b)/2·h. Teng yonli trapetsiyada diagonallar teng, asosdagi burchaklar teng. Aylana ichki chizilishi uchun asoslar yig'indisi = yon tomonlar yig'indisi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Asoslari 12 va 8, balandligi 5 bo'lgan trapetsiya yuzi?

    S = (12 + 8)/2·5 = 50

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Asoslari 14 va 6 bo'lsa, o'rta chizig'i?
    2. Teng yonli trapetsiya asoslari 16 va 10, yon tomoni 5. Balandligi?
    3. Asoslari 5 va 9, yon tomonlari 6 va 8 bo'lsa, aylana chizish mumkinmi?
    4. O'rta chizig'i 7, balandligi 4 bo'lsa, yuzi?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    73. Aylana va doira

    Xossa 1 — uzunlik va yuz

    rO

    C = 2πr = πd; doira yuzi S = πr²; sektor yoyi l = πrα/180, sektor yuzi S = πr²α/360.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Radiusi 5 bo'lgan aylana uzunligi va doira yuzini toping.

    C = 10π, S = 25π

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Diametri 12 bo'lsa, uzunligi?
    2. Uzunligi 16π bo'lsa, radiusi?
    3. r = 6, 60° li sektor yoyi?
    4. r = 6, 90° li sektor yuzi?

    Xossa 2 — burchaklar va vatarlar

    Markaziy burchak = yoyi; ichki chizilgan burchak = yoyning yarmi; diametrga tiralgan burchak 90°. Markazdan vatarga tushirilgan perpendikulyar uni teng ikkiga bo'ladi. Kesishuvchi vatarlar: AE·EB = CE·ED.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Markaziy burchak 80° bo'lsa, shu yoyga tiralgan ichki burchak?

    80° : 2 = 40°

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Ichki chizilgan burchak 35° bo'lsa, markaziy burchak?
    2. r = 5, markazdan vatargacha 3. Vatar uzunligi?
    3. Vatarlar bo'laklari 4 va 6, ikkinchisining bo'lagi 3. Qolgan bo'lak?
    4. Diametrga tiralgan burchak necha gradus?

    Xossa 3 — urinma

    Urinma urinish nuqtasidagi radiusga perpendikulyar. Bir nuqtadan o'tkazilgan urinma kesmalari teng; l² = d² − r².

    Namunaviy yechim

    1-misol: Radiusi 3, markazdan nuqtagacha 5. Urinma kesmasi?

    l² = 25 − 9 = 16, l = 4

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. r = 5, d = 13 bo'lsa, urinma kesmasi?
    2. r = 8, d = 17 bo'lsa, urinma kesmasi?
    3. Urinma va radius orasidagi burchak?
    4. Bir nuqtadan ikkita urinma kesmasi 7 bo'lsa, ikkinchisi?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    74. Muntazam ko'pburchaklar

    Xossa 1 — burchaklar va diagonallar

    O

    n-burchak ichki burchaklar yig'indisi (n−2)·180°; muntazamning ichki burchagi (n−2)·180°/n, tashqi burchagi 360°/n; diagonallar soni n(n−3)/2.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Muntazam oltiburchak ichki burchagi?

    (6−2)·180°/6 = 120°

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Muntazam sakkizburchak ichki burchagi?
    2. Muntazam 12-burchak tashqi burchagi?
    3. 10 burchakli ko'pburchak diagonallari soni?
    4. Ichki burchagi 144° bo'lsa, necha burchakli?

    Xossa 2 — yuz va aylanalar

    S = ½·P·r (r — apofema). Muntazam oltiburchakda R = a, S = 3√3a²/2. Muntazam uchburchakda r = a√3/6, R = a√3/3. Kvadratda r = a/2, R = a√2/2.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Tomoni 4 bo'lgan muntazam oltiburchak tashqi aylana radiusi?

    R = a = 4

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Perimetri 24, apofemasi 3 bo'lsa, yuzi?
    2. Tomoni 6 bo'lgan kvadratga ichki chizilgan aylana radiusi?
    3. Tomoni 12 bo'lgan muntazam uchburchakka ichki aylana radiusi?
    4. Muntazam beshburchak perimetri tomoni 7 bo'lsa?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    75. Prizma va parallelepiped

    Xossa 1 — prizma elementlari

    n-burchakli prizmada n+2 yoq, 2n uch, 3n qirra bor. Yon yoqlar parallelogramm; to'g'ri prizmada yon qirra balandlikka teng va asosga perpendikulyar. V = S_asos·H; S_yon = P_asos·H.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Asosi 3×4 to'g'ri to'rtburchak, balandligi 5 bo'lgan prizma hajmi?

    V = 12·5 = 60

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Beshburchakli prizmada nechta yoq bor?
    2. Oltiburchakli prizmada nechta uch bor?
    3. Asosi tomoni 5 bo'lgan kvadrat, H = 4. Yon sirti?
    4. Asos yuzi 15, V = 90 bo'lsa, balandligi?

    Xossa 2 — parallelepiped va kub

    To'g'ri burchakli parallelepiped: V = abc, S = 2(ab+bc+ac), d² = a²+b²+c². Kub: V = a³, S = 6a², fazoviy diagonal a√3, yoq diagonali a√2.

    Namunaviy yechim

    1-misol: O'lchamlari 2, 3, 6 bo'lgan parallelepiped diagonali?

    d² = 4 + 9 + 36 = 49, d = 7

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Qirrasi 4 bo'lgan kub hajmi va to'la sirti?
    2. Hajmi 125 bo'lgan kub qirrasi?
    3. O'lchamlari 2, 4, 5 bo'lsa, to'la sirti?
    4. Qirrasi 6 bo'lgan kub fazoviy diagonali?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    76. Piramida

    Xossa 1 — elementlari va hajmi

    H

    n-burchakli piramidada n+1 yoq, n+1 uch, 2n qirra bor. V = ⅓·S_asos·H. Muntazam piramidada balandlik asos markaziga tushadi, yon qirralar teng, yon yoqlar teng yonli uchburchaklar.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Asosi 6×6 kvadrat, H = 5 bo'lgan piramida hajmi?

    V = ⅓·36·5 = 60

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Oltiburchakli piramidada nechta qirra bor?
    2. Asos yuzi 27, H = 4 bo'lsa, hajmi?
    3. Hajmi 40, H = 10 bo'lsa, asos yuzi?
    4. Tetraedrda nechta yoq va qirra bor?

    Xossa 2 — yon va to'la sirt

    Muntazam piramidada S_yon = ½·P_asos·l (l — apofema); l² = H² + r², r — asosning apofemasi. S = S_yon + S_asos. Kesik piramida: V = h/3·(S₁ + S₂ + √(S₁S₂)).

    Namunaviy yechim

    1-misol: Muntazam to'rtburchakli piramida: asos tomoni 6, H = 4. Apofemasi?

    r = 3, l² = 16 + 9 = 25, l = 5

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Asos tomoni 8, apofema 5 bo'lsa, yon sirti?
    2. Asos tomoni 6, H = 4 bo'lsa, to'la sirti?
    3. Kesik piramida asoslari 4 va 2 (kvadrat), h = 3. Hajmi?
    4. Kesik piramidada asoslar qanday joylashgan?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    77. Silindr

    Xossa 1 — xossalari

    Hr

    Asoslari teng parallel doiralar. O'q kesimi — 2r × H to'g'ri to'rtburchak; asosga parallel kesim — asosga teng doira. Yon sirti yoyilmasi — 2πr × H to'g'ri to'rtburchak. Teng yonli silindrda H = 2r.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Radiusi 3 bo'lgan teng yonli silindr balandligi?

    H = 2r = 6

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. r = 4, H = 7. O'q kesimi yuzi?
    2. r = 5, H = 12. O'q kesimi diagonali?
    3. Yon sirti yoyilmasi tomonlari qanday?
    4. Asos uzunligi 10π bo'lsa, radiusi?

    Xossa 2 — sirt va hajm

    S_yon = 2πrH; S = 2πr(r+H); V = πr²H.

    Namunaviy yechim

    1-misol: r = 3, H = 5. Hajmini toping.

    V = π·9·5 = 45π

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. r = 2, H = 10. Yon sirti?
    2. r = 3, H = 4. To'la sirti?
    3. V = 48π, r = 4 bo'lsa, H?
    4. r = 5 bo'lsa, bitta asos yuzi?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    78. Konus

    Xossa 1 — xossalari

    Hl

    O'q kesimi — teng yonli uchburchak. Yasovchi, radius, balandlik: l² = r² + H². Yon sirti yoyilmasi — radiusi l bo'lgan sektor, burchagi 360°·r/l. Asosga parallel kesim — kichik doira.

    Namunaviy yechim

    1-misol: r = 6, H = 8. Yasovchisini toping.

    l² = 36 + 64 = 100, l = 10

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. r = 5, H = 12 bo'lsa, yasovchisi?
    2. O'q kesimi teng tomonli, r = 4. Yasovchisi?
    3. r = 3, l = 5. Yoyilma sektorining burchagi?
    4. r = 6, H = 8 bo'lsa, o'q kesimi yuzi?

    Xossa 2 — sirt va hajm

    S_yon = πrl; S = πr(r+l); V = ⅓πr²H. Kesik konus: V = πh/3·(R² + Rr + r²).

    Namunaviy yechim

    1-misol: r = 3, H = 4. Hajmini toping.

    V = ⅓π·9·4 = 12π

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. r = 3, l = 5. Yon sirti?
    2. r = 4, l = 5. To'la sirti?
    3. r = 6, H = 5. Hajmi?
    4. Silindr va konus bir xil r, H ga ega. Hajmlar nisbati?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    79. Shar va sfera

    Xossa 1 — xossalari

    R

    Sfera — markazdan bir xil R masofadagi nuqtalar to'plami. Har qanday kesimi doira; eng katta kesim — katta doira. Markazdan tekislikkacha masofa d: d < R kesadi, d = R urinadi, d > R kesishmaydi. Kesim radiusi r² = R² − d².

    Namunaviy yechim

    1-misol: R = 13, d = 5. Kesim radiusi?

    r² = 169 − 25 = 144, r = 12

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. R = 5, d = 3. Kesim radiusi?
    2. R = 7, d = 7. Tekislik sharga qanday joylashgan?
    3. Urinma tekislik radiusga nisbatan qanday?
    4. Kub qirrasi 10 bo'lsa, ichki sharning radiusi?

    Xossa 2 — sirt va hajm

    S = 4πR²; V = (4/3)πR³.

    Namunaviy yechim

    1-misol: R = 3. Hajmini toping.

    V = (4/3)π·27 = 36π

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. R = 5 bo'lsa, sirt yuzi?
    2. R = 6 bo'lsa, hajmi?
    3. Diametri 10 bo'lsa, sirt yuzi?
    4. Sirt 100π bo'lsa, radiusi?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    80. Ichki va tashqi chizilgan shakllar

    Xossa 1 — uchburchak va aylana

    Tashqi aylana markazi — o'rta perpendikulyarlar kesishgan nuqta; ichki aylana markazi — bissektrisalar kesishgan nuqta. S = p·r (r — ichki radius), S = abc/(4R). To'g'ri burchakli uchburchakda R = c/2, r = (a+b−c)/2.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Katetlari 6 va 8 bo'lgan uchburchak: R va r ni toping.

    c = 10, R = 5, r = (6+8−10)/2 = 2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Katetlari 5 va 12 bo'lsa, R va r?
    2. Tomoni 12 bo'lgan teng tomonli uchburchakda R va r?
    3. p = 9, r = 2 bo'lsa, yuzi?
    4. Yuzi 30, p = 15 bo'lsa, r?

    Xossa 2 — to'rtburchak va aylana

    Aylana ichiga chizilgan to'rtburchakda qarama-qarshi burchaklar yig'indisi 180°. Aylana tashqi chizilgan to'rtburchakda qarama-qarshi tomonlar yig'indisi teng: a + c = b + d. To'g'ri to'rtburchakka faqat tashqi, rombga faqat ichki, kvadratga ikkalasi chizilishi mumkin.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Ichki chizilgan to'rtburchakning bir burchagi 80°. Qarama-qarshi burchagi?

    180° − 80° = 100°

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Tashqi chizilgan to'rtburchak tomonlari 5, 7, 9, x. x?
    2. Kvadrat tomoni 8: r va R?
    3. Parallelogrammga qachon tashqi aylana chizish mumkin?
    4. Trapetsiyaga qachon ichki aylana chizish mumkin?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    81. Jismlar kombinatsiyasi (shar, silindr, konus, prizma)

    Xossa 1 — kub va shar

    Kubga ichki shar: r = a/2. Kubga tashqi shar: R = a√3/2 (diametr = fazoviy diagonal). Sharga tashqi kub: a = 2r. Sharga ichki kub: a = 2R/√3.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Qirrasi 8 bo'lgan kubga ichki va tashqi sharlar radiuslari?

    r = 4, R = 4√3

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Qirrasi 10 bo'lgan kub: r?
    2. Radiusi 5 bo'lgan sharga tashqi kub qirrasi?
    3. Shar diametri 12 bo'lsa, ichki kub diagonali?
    4. Tashqi shar R = 6√3 bo'lsa, kub qirrasi?

    Xossa 2 — silindr, konus, piramida

    Sharga tashqi silindr (o'q kesimi kvadrat): H = 2R, r = R. Konusga ichki shar markazi balandlikda; r = S/p (o'q kesimi uchburchagi). Piramida/prizmaga tashqi shar uchun asosga aylana chizish mumkin bo'lishi kerak; prizma to'g'ri bo'lishi shart.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Konus: asos radiusi 3, H = 4. Yasovchi va ichki shar radiusi?

    l = 5; r = S/p = 12/8 = 1,5

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. R = 7 sharga tashqi silindr balandligi?
    2. Konus: r = 6, H = 8. Yasovchisi?
    3. Muntazam tetraedr qirrasi 6: balandligi?
    4. Shar diametri 10: ichki kub fazoviy diagonali?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    82. Dekart koordinatalari (tekislikda)

    Xossa 1 — nuqta, masofa, o'rta nuqta

    xyA(x; y)

    Nuqta (x; y); I–IV choraklar. Masofa: d = √((x₂−x₁)² + (y₂−y₁)²). Kesma o'rtasi: ((x₁+x₂)/2; (y₁+y₂)/2). Simmetriya: Ox ga (x; −y), Oy ga (−x; y), boshga (−x; −y).

    Namunaviy yechim

    1-misol: A(1; 2) va B(4; 6) orasidagi masofa va o'rta nuqta.

    d = √(9 + 16) = 5; o'rta (2,5; 4)

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. A(0; 0), B(5; 12) masofa?
    2. A(−2; 4), B(6; 0) o'rta nuqtasi?
    3. (3; −5) ning Ox ga simmetrigi?
    4. (−4; 2) ning koordinata boshiga simmetrigi?

    Xossa 2 — to'g'ri chiziq va aylana

    To'g'ri chiziq: y = kx + b (b — Oy bilan kesishish ordinatasi, k — burchak koeffitsiyenti). Aylana: (x−a)² + (y−b)² = r². Parallel chiziqlarda k teng; perpendikulyarda k₁·k₂ = −1.

    Namunaviy yechim

    1-misol: y = 2x − 3 chiziqda x = 4 bo'lsa, y?

    y = 8 − 3 = 5

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. (x−1)² + (y+2)² = 25 aylana markazi va radiusi?
    2. y = 3x + 1 ga parallel chiziq k?
    3. y = 2x ga perpendikulyar chiziq k?
    4. Uchlari (0;0), (6;0), (0;4) uchburchak yuzi?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    83. Vektorlar (tekislikda)

    Xossa 1 — amallar va uzunlik

    xyA(x; y)

    Vektor — yo'nalishli kesma a(x; y). AB = B − A. Yig'indi: (x₁+x₂; y₁+y₂). Songa ko'paytirish: k·a = (kx; ky). Uzunlik: |a| = √(x² + y²).

    Namunaviy yechim

    1-misol: a(3; 4), b(1; −2): a + b va |a| ni toping.

    a + b = (4; 2); |a| = 5

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. a(2; 5) − b(7; 1)?
    2. 3·a, a(−1; 4)?
    3. A(1; 2), B(5; 5): AB va |AB|?
    4. a(6; 8) uzunligi?

    Xossa 2 — skalyar ko'paytma

    a·b = x₁x₂ + y₁y₂ = |a||b|cos φ. Perpendikulyar bo'lsa a·b = 0. Kollinear bo'lsa a = k·b (koordinatalar proporsional).

    Namunaviy yechim

    1-misol: a(2; 3), b(−3; 2) ni tekshiring.

    a·b = −6 + 6 = 0 → perpendikulyar

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. a(1; 2)·b(3; 4)?
    2. a(x; 4) va b(3; 6) kollinear, x?
    3. a(1; 1), b(1; 0) orasidagi burchak?
    4. |a| = 3, |b| = 4, φ = 60°: a·b?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    84. Fazoda koordinatalar va vektorlar

    Xossa 1 — fazoviy koordinatalar

    yzxA

    Nuqta (x; y; z). Koordinata tekisliklari: Oxy, Oxz, Oyz. Masofa: d = √(Δx² + Δy² + Δz²). O'rta nuqta: har koordinataning o'rta arifmetigi. Oxy ga simmetrik: (x; y; −z).

    Namunaviy yechim

    1-misol: A(1; 2; 3), B(3; 6; 7) orasidagi masofa?

    d = √(4 + 16 + 16) = 6

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. A(0; 0; 0), B(2; 3; 6) masofa?
    2. A(2; 4; 6), B(0; 2; 4) o'rtasi?
    3. (1; −2; 5) ning Oxy ga simmetrigi?
    4. Oxz tekisligida yotgan nuqtaning ordinatasi?

    Xossa 2 — fazoda vektorlar

    a(x; y; z); |a| = √(x²+y²+z²); a + b, k·a — koordinatalar bo'yicha; a·b = x₁x₂ + y₁y₂ + z₁z₂; a·b = 0 ⇔ a ⊥ b.

    Namunaviy yechim

    1-misol: a(1; 2; 2), b(2; −1; 0): |a| va a·b.

    |a| = 3; a·b = 2 − 2 + 0 = 0

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. a(2; 3; 6) uzunligi?
    2. A(1;1;1), B(4;5;13): AB uzunligi?
    3. a(1; 2; 3), b(2; 4; m) kollinear, m?
    4. a(3; 0; 4)·b(1; 5; 2)?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    85. Sinuslar va kosinuslar teoremalari

    Xossa 1 — sinuslar teoremasi

    ABCh

    a/sinA = b/sinB = c/sinC = 2R. Tomonni qarshisidagi burchak sinusiga bo'lish tashqi aylana diametrini beradi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: a = 6, A = 30°. R ni toping.

    2R = 6 : ½ = 12, R = 6

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. b = 8, B = 30°: R?
    2. A = 90°, B = 30°, b = 5: a?
    3. A = 30°, B = 45°: C?
    4. 30-60-90 uchburchakda kichik katet 4: gipotenuza?

    Xossa 2 — kosinuslar teoremasi va yuz

    a² = b² + c² − 2bc·cosA. S = ½·bc·sinA. A = 90° da Pifagor teoremasi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: b = 3, c = 5, A = 60°. a² ni toping.

    a² = 9 + 25 − 15 = 19

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. b = c = 6, A = 120°: a?
    2. b = 8, c = 5, A = 30°: yuzi?
    3. b = 4, c = 4, A = 90°: a?
    4. Tomonlari 5, 5, 8 bo'lsa, qaysi teorema bilan burchakni topamiz?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    86. Shakllar o'xshashligi

    Xossa 1 — o'xshash uchburchaklar

    ABCh

    Ikki burchagi teng bo'lsa uchburchaklar o'xshash. Mos tomonlar nisbati = k; perimetrlar nisbati = k; yuzlar nisbati = k²; mos chiziqlar (balandlik, mediana) nisbati = k.

    Namunaviy yechim

    1-misol: k = 3, kichigining yuzi 4. Kattasining yuzi?

    4·9 = 36

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. k = 2, kichik tomoni 7: katta tomoni?
    2. Perimetr 12, k = 4: katta perimetri?
    3. Yuzlar nisbati 25 bo'lsa, k?
    4. Soya: 2 m — 3 m, ustun soyasi 12 m: ustun balandligi?

    Xossa 2 — o'xshash jismlar

    O'xshash jismlarda chiziqli o'lchamlar nisbati k, sirtlar nisbati k², hajmlar nisbati k³.

    Namunaviy yechim

    1-misol: k = 2, kichik hajm 5. Katta hajm?

    5·8 = 40

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. k = 3, kichik hajm 2: katta hajm?
    2. Radiuslari 2 va 6 sharlar sirtlari nisbati?
    3. Hajmlar nisbati 27 bo'lsa, k?
    4. Konus balandligining yarmida parallel kesim: kesim radiusi asosga nisbatan?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    87. Fazoda burchak va masofalar

    Xossa 1 — nuqta, chiziq, tekislik

    Nuqtadan tekislikkacha masofa — perpendikulyar uzunligi. Og'ma: l² = h² + p² (p — proyeksiya). Chiziq va tekislik orasidagi burchak — chiziq bilan proyeksiyasi orasidagi burchak. Uch perpendikulyar teoremasi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: h = 6, p = 8. Og'ma?

    l = √(36 + 64) = 10

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. l = 13, p = 5: h?
    2. l = 10, 30° burchak: h?
    3. Kub qirrasi 3: yoq diagonali?
    4. Kub qirrasi 3: fazoviy diagonali?

    Xossa 2 — ikki yoqli burchak

    Ikki tekislik orasidagi burchak — kesishish chizig'iga perpendikulyar chiziqlar orasidagi burchak. 90° bo'lsa tekisliklar perpendikulyar.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Kubning ikki qo'shni yog'i orasidagi burchak?

    90°

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Piramida yon yog'i va asosi orasidagi burchak qanday topiladi?
    2. Perpendikulyar tekisliklar orasidagi burchak?
    3. Parallel tekisliklar orasidagi masofa kub qirrasi 6 bo'lsa?
    4. Burchagi 45°, balandlik 4: proyeksiya?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    88. Jismlarning kesimlari

    Xossa 1 — aylanish jismlari kesimlari

    Hl

    Silindr o'q kesimi — 2r × H to'g'ri to'rtburchak; konus o'q kesimi — teng yonli uchburchak; sharning har qanday kesimi — doira, r² = R² − d²; asosga parallel kesim silindrda teng doira, konusda kichik doira.

    Namunaviy yechim

    1-misol: R = 10, d = 6. Kesim radiusi?

    r = √(100 − 36) = 8

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Silindr r = 3, H = 5: o'q kesimi?
    2. Konus r = 5, H = 12: o'q kesimi yuzi?
    3. Shar R = 13, d = 5: kesim radiusi?
    4. Konus balandlik yarmida kesilsa, kesim radiusi asos radiusining qanchasi?

    Xossa 2 — ko'p yoqli kesimlar

    Kub diagonal kesimi — a × a√2 to'g'ri to'rtburchak, yuzi a²√2. Yoqqa parallel kesim — yoqqa teng kvadrat. Piramidaning asosga parallel kesimi asosga o'xshash (k = balandliklar nisbati).

    Namunaviy yechim

    1-misol: Kub qirrasi 4. Diagonal kesim yuzi?

    4·4√2 = 16√2

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Qirrasi 5 kub: diagonal kesim yuzi?
    2. Kub qirrasi 6, yoqqa parallel kesim yuzi?
    3. Piramida balandlik yarmida kesim, asos yuzi 36: kesim yuzi?
    4. Prizmani asosga parallel kesim qanday shakl?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    89. Faktorial

    Xossa 1 — ta'rif va xossalari

    n! = 1·2·3·…·n; 0! = 1; 1! = 1; (n+1)! = (n+1)·n!; n!/(n−k)! = n(n−1)…(n−k+1). Faktorial tez o'sadi: 5! = 120, 6! = 720, 7! = 5040.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 7!/5! ni hisoblang.

    7·6 = 42

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 6! ni hisoblang.
    2. 8!/6! ni hisoblang.
    3. (n+1)!/n! = ?
    4. n!/(n−2)! = 20 bo'lsa, n?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    90. Kombinatorikaning asosiy qoidalari

    Xossa 1 — qo'shish va ko'paytirish qoidasi

    Qo'shish qoidasi: A ni m usulda YOKI B ni n usulda tanlash — m + n usul (variantlar kesishmasa). Ko'paytirish qoidasi: A ni m usulda, KEYIN B ni n usulda tanlash — m·n usul.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 3 xil ko'ylak va 4 xil shimdan necha xil to'plam tuzish mumkin?

    3·4 = 12

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 5 xil qalam yoki 3 xil ruchkadan bittasini necha usulda tanlaymiz?
    2. Raqamlari takrorlanmaydigan 1, 2, 3, 4 dan nechta uch xonali son tuzish mumkin?
    3. 4 ta savolga ha/yo'q javoblari necha xil bo'ladi?
    4. 0, 1, 2, 3 dan raqamlari takrorlanmaydigan nechta uch xonali son bor?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    91. O'rin almashtirish, o'rinlashtirish va guruhlash

    Xossa 1 — formulalar

    Pₙ = n! (o'rin almashtirish). Aₙᵏ = n!/(n−k)! (o'rinlashtirish, tartib muhim). Cₙᵏ = n!/(k!(n−k)!) (guruhlash, tartib muhim emas). Cₙᵏ = Cₙⁿ⁻ᵏ; Cₙ⁰ = Cₙⁿ = 1; Cₙᵏ = Aₙᵏ / k!.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 8 kishidan 3 kishilik guruh necha usulda tanlanadi?

    C(8,3) = 8·7·6/6 = 56

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 5 ta kitobni javonga necha usulda joylashtirish mumkin?
    2. A(7,2) = ?
    3. C(10,2) = ?
    4. 6 yigit va 4 qizdan 2 yigit va 1 qizni necha usulda tanlash mumkin?

    Xossa 2 — qaysi formulani tanlash

    Tartib muhim bo'lsa (sardor, o'rinbosar, kotib) — o'rinlashtirish. Tartib muhim bo'lmasa (komissiya a'zolari) — guruhlash. Hamma elementlar ishtirok etsa — o'rin almashtirish.

    Namunaviy yechim

    1-misol: 10 o'quvchidan sardor va o'rinbosarni necha usulda tanlash mumkin?

    Tartib muhim: A(10,2) = 90

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 10 o'quvchidan 2 kishilik komissiya?
    2. 4 ta turli harfdan so'zlar soni?
    3. Aylana stolda 5 kishi necha usulda o'tiradi?
    4. C(6,0) + C(6,6) = ?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    92. Ehtimollik: klassik ta'rif

    Xossa 1 — klassik ehtimollik

    P(A) = m/n, bunda n — barcha teng imkoniyatli natijalar soni, m — A uchun qulay natijalar soni. 0 ≤ P ≤ 1; muqarrar hodisa P = 1, mumkin bo'lmagan hodisa P = 0.

    Namunaviy yechim

    1-misol: O'yin kubigi tashlandi. 5 dan katta ochko tushish ehtimolligi?

    Qulay: 6 — 1 ta; P = 1/6

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. Qutida 3 oq va 5 qora shar. Oq shar olish ehtimolligi?
    2. Ikki tanga tashlanganda ikkalasida gerb tushish ehtimolligi?
    3. Ikki kub tashlanganda yig'indi 7 bo'lish ehtimolligi?
    4. 1 dan 20 gacha sondan tasodifiy son 5 ga karrali bo'lish ehtimolligi?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    93. Ehtimollik qoidalari

    Xossa 1 — qo'shish va ko'paytirish

    P(Ā) = 1 − P(A). Birgalikda bo'lmagan hodisalar: P(A yoki B) = P(A) + P(B). Umumiy: P(A∪B) = P(A) + P(B) − P(A∩B). Bog'liq bo'lmaganlar: P(A va B) = P(A)·P(B). Bog'liq: P(A va B) = P(A)·P(B|A).

    Namunaviy yechim

    1-misol: Tanga ketma-ket 3 marta tashlanganda hammasida gerb tushish ehtimolligi?

    (1/2)³ = 1/8

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. P(A) = 0,3 bo'lsa P(Ā)?
    2. P(A) = 1/2, P(B) = 1/3, P(A∩B) = 1/6. P(A∪B)?
    3. 3 oq, 2 qora shardan ketma-ket (qaytarmasdan) 2 oq shar olish ehtimolligi?
    4. Ikki kubda kamida bittasida 6 tushish ehtimolligi?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    94. To'plamlar nazariyasi asoslari

    Xossa 1 — belgilar va amallar

    a ∈ A — tegishli; A ⊂ B — qism to'plam; ∅ — bo'sh to'plam. Birlashma A ∪ B (yoki), kesishma A ∩ B (va), ayirma A \ B. n elementli to'plamning qism to'plamlari soni 2ⁿ. Dekart ko'paytma: |A×B| = |A|·|B|.

    Namunaviy yechim

    1-misol: A = {1,2,3,4}, B = {3,4,5}. A∪B, A∩B, A\B ni toping.

    A∪B = {1,2,3,4,5}; A∩B = {3,4}; A\B = {1,2}

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. 4 elementli to'plamning qism to'plamlari soni?
    2. |A| = 3, |B| = 5 bo'lsa, |A×B|?
    3. {1,2,3} to'plamning 2 elementli qism to'plamlari soni?
    4. 1 dan 30 gacha sonlar to'plamida 3 ga karralilar soni?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    95. Eyler–Venn doiralari va inkluziya-eksklyuziya

    Xossa 1 — ikki va uch to'plam

    |A ∪ B| = |A| + |B| − |A ∩ B|. Uch to'plam: |A∪B∪C| = |A|+|B|+|C| − |A∩B| − |B∩C| − |A∩C| + |A∩B∩C|. Hech qaysisiga tegishli bo'lmaganlar = umumiy son − |A ∪ B|.

    Namunaviy yechim

    1-misol: Sinfda 30 o'quvchi: 18 tasi ingliz, 15 tasi rus tilini o'rganadi, 8 tasi ikkalasini. Hech birini o'rganmaydiganlar?

    Kamida bittasi 18 + 15 − 8 = 25; 30 − 25 = 5

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. |A| = 12, |B| = 9, |A∩B| = 4. |A∪B|?
    2. 1 dan 100 gacha 2 ga yoki 5 ga bo'linadiganlar soni?
    3. |A∪B| = 20, |A| = 12, |B| = 11 bo'lsa, |A∩B|?
    4. 1 dan 60 gacha 2 ga ham 3 ga ham bo'linmaydiganlar soni?
    ↑ Mundarijaga qaytish

    96. Nyuton binomi

    Xossa 1 — yoyilma va koeffitsiyentlar

    (a+b)ⁿ = Σ Cₙᵏ aⁿ⁻ᵏ bᵏ. Hadlar soni n+1. Umumiy had T(k+1) = Cₙᵏ aⁿ⁻ᵏ bᵏ. Koeffitsiyentlar yig'indisi 2ⁿ; ishorali yig'indi 0. Paskal uchburchagi: har son yuqoridagi ikki sonning yig'indisi.

    Namunaviy yechim

    1-misol: (x + 1)⁴ da x² oldidagi koeffitsiyent?

    C(4,2) = 6

    Mustaqil ishlash uchun:

    1. (a+b)⁸ da nechta had bor?
    2. (a+b)⁵ koeffitsiyentlari yig'indisi?
    3. (2 + x)³ da x² oldidagi koeffitsiyent?
    4. (x − 1)⁶ da barcha koeffitsiyentlar yig'indisi?
    ↑ Mundarijaga qaytish