1. Kvadrat funksiya va uning grafigi
Xossa 1 — umumiy ko'rinishi va uchi (vertex)
y = ax² + bx + c (a≠0); uchi: x₀ = -b/(2a), y₀ = f(x₀). a>0 — shoxlari yuqoriga, a<0 — pastga.
1-misol: y = x² - 4x + 3 funksiyaning uchini toping.
x₀ = -(-4)/(2·1) = 2 y₀ = f(2) = 4 - 8 + 3 = -1 Javob: uchi (2; -1), a=1>0 bo'lgani uchun shoxlari yuqoriga qaragan.
Mustaqil ishlash uchun:
- y = 2x² - 8x + 5 funksiyaning uchini toping.
- y = -x² + 6x - 8 funksiyaning uchini toping.
- y = 3x² + 6x + 2 funksiyaning uchini toping.
- y = -2x² - 4x + 1 funksiyaning uchini toping.
Xossa 2 — nollari (ildizlari)
D = b² - 4ac. D>0 — ikkita ildiz x = (-b±√D)/(2a); D=0 — bitta ildiz; D<0 — haqiqiy ildiz yo'q.
1-misol: y = x² - 5x + 6 funksiyaning nollarini toping.
D = 25 - 24 = 1 x = (5±1)/2 x₁ = 3, x₂ = 2
Mustaqil ishlash uchun:
- x² - 7x + 12 = 0 tenglamani yeching.
- 2x² - 3x - 2 = 0 tenglamani yeching.
- x² + 4x + 4 = 0 tenglamani yeching.
- x² - 2x + 5 = 0 tenglamaning haqiqiy ildizlari bor-yo'qligini aniqlang.
2. Kvadrat tengsizlik va uning yechimi
Xossa 1 — parabola (interval) metodi
ax²+bx+c > 0 (yoki <0) ni yechish: ildizlarni topib, son o'qida a ning ishorasiga qarab intervallarni aniqlaymiz.
1-misol: x² - 5x + 6 > 0 tengsizlikni yeching.
Ildizlar: x=2, x=3 (D=1) a=1>0 — ildizlar orasida manfiy, tashqarisida musbat Javob: x < 2 yoki x > 3
Mustaqil ishlash uchun:
- x² - x - 6 < 0 tengsizlikni yeching.
- 2x² - 3x - 2 ≥ 0 tengsizlikni yeching.
- -x² + 4x - 3 > 0 tengsizlikni yeching.
- x² + 2x + 5 > 0 tengsizlikni yeching.
Xossa 2 — D≤0 bo'lgan holatlar
D<0 va a>0 bo'lsa ifoda barcha x uchun musbat; D=0 bo'lsa bitta nuqtadan tashqari bir xil ishorali.
1-misol: x² + 2x + 3 > 0 tengsizlikni yeching.
D = 4 - 12 = -8 < 0, a=1>0 Demak ifoda barcha haqiqiy x uchun musbat Javob: x ∈ R
Mustaqil ishlash uchun:
- -x² + 2x - 5 > 0 tengsizlikni yeching.
- x² - 6x + 9 > 0 tengsizlikni yeching.
- x² - 4x + 4 ≤ 0 tengsizlikni yeching.
- 4x² + 4x + 1 < 0 tengsizlikni yeching.
3. Trigonometrik ayniyatlar
Xossa 1 — asosiy trigonometrik ayniyat
sin²x + cos²x = 1; tgx = sinx/cosx; ctgx = cosx/sinx; tgx·ctgx = 1
1-misol: sinx = 3/5, x — I chetverakda. cosx va tgx ni toping.
cos²x = 1 - 9/25 = 16/25 cosx = 4/5 (I chetverakda cosx>0) tgx = (3/5)/(4/5) = 3/4
Mustaqil ishlash uchun:
- cosx = 12/13, x — I chetverak. sinx va tgx ni toping.
- sinx = 0.6, x — II chetverak. cosx ni toping.
- tgx = 3/4, x — I chetverak. sinx va cosx ni toping.
- sinx = -1/2, cosx > 0. tgx ni toping.
Xossa 2 — qo'shish formulalari
sin(a±b) = sina·cosb ± cosa·sinb; cos(a±b) = cosa·cosb ∓ sina·sinb
1-misol: sin75° ni toping (75°=45°+30°).
sin75° = sin45°cos30° + cos45°sin30° = (√2/2)(√3/2) + (√2/2)(1/2) = (√6 + √2)/4
Mustaqil ishlash uchun:
- cos15° ni toping (15°=45°-30°).
- sin105° ni toping.
- cos75° ni toping.
- tg15° ni tg(a-b) formulasi orqali toping.
Xossa 3 — ikkilangan burchak formulalari
sin2x = 2sinx·cosx; cos2x = cos²x - sin²x = 2cos²x - 1 = 1 - 2sin²x
1-misol: sinx=3/5 (I chetverak). sin2x va cos2x ni toping.
cosx = 4/5 sin2x = 2·(3/5)·(4/5) = 24/25 cos2x = 1 - 2·(9/25) = 7/25
Mustaqil ishlash uchun:
- cosx = 5/13 (I chetverak). sin2x va cos2x ni toping.
- sinx = 0.6 bo'lganda cos2x ni toping.
- tgx = 2 bo'lganda tg2x ni toping (tg2x = 2tgx/(1-tg²x)).
- sin30° dan foydalanib sin2·15° ni hisoblab tekshiring.
4. Arifmetik va geometrik progressiya
Xossa 1 — arifmetik progressiya
a(n) = a₁ + (n-1)d; S(n) = n/2·(2a₁+(n-1)d) = n/2·(a₁+a(n))
1-misol: a₁=3, d=4. a₁₀ va S₁₀ ni toping.
a₁₀ = 3 + 9·4 = 39 S₁₀ = 10/2·(3+39) = 210
Mustaqil ishlash uchun:
- a₁=5, d=-2. a₁₅ ni toping.
- a₁=-3, d=6. S₂₀ ni toping.
- a₄=25, d=3. a₁ ni toping.
- a₁=2, d=5. Qaysi had 47 ga teng?
Xossa 2 — geometrik progressiya
a(n) = a₁·q^(n-1); S(n) = a₁·(q^n-1)/(q-1), q≠1
1-misol: a₁=2, q=3. a₅ va S₅ ni toping.
a₅ = 2·3⁴ = 162 S₅ = 2·(3⁵-1)/(3-1) = 2·242/2 = 242
Mustaqil ishlash uchun:
- a₁=5, q=2. a₆ ni toping.
- a₁=100, q=0.5. S₄ ni toping.
- a₁=3, q=-2. a₄ ni toping.
- a₂=6, q=3. a₁ va S₅ ni toping.
5. Funksiya tushunchasi
Xossa 1 — aniqlanish sohasi (domain)
D(f) — x ning ruxsat etilgan qiymatlari: maxraj ≠ 0, juft ildiz ostidagi ifoda ≥ 0.
1-misol: f(x) = 1/(x-3) ning aniqlanish sohasini toping.
x - 3 ≠ 0 => x ≠ 3 Javob: D(f) = (-∞;3)∪(3;+∞)
Mustaqil ishlash uchun:
- f(x) = √(x-2) ning D(f) ni toping.
- f(x) = 1/(x²-4) ning D(f) ni toping.
- f(x) = √(4-x²) ning D(f) ni toping.
- f(x) = 1/√(x-1) ning D(f) ni toping.
Xossa 2 — qiymatlar sohasi (range)
E(f) — funksiya qabul qiladigan barcha y qiymatlari to'plami.
1-misol: y = x² funksiyaning qiymatlar sohasini toping.
x² ≥ 0 barcha x uchun Javob: E(f) = [0;+∞)
Mustaqil ishlash uchun:
- y = √x ning E(f) ni toping.
- y = -x²+4 ning E(f) ni toping.
- y = 1/x (x≠0) ning E(f) ni toping.
- y = |x|-2 ning E(f) ni toping.
6. Funksiya xossalari
Xossa 1 — juft va toq funksiyalar
f(-x)=f(x) — juft funksiya (OY o'qiga simmetrik); f(-x)=-f(x) — toq funksiya (koordinata boshiga simmetrik).
1-misol: f(x) = x²-3 juft funksiyami?
f(-x) = (-x)²-3 = x²-3 = f(x) Javob: ha, juft funksiya.
Mustaqil ishlash uchun:
- f(x) = x³ toq funksiyami?
- f(x) = x²+x — juft, toq yoki hech qaysimi?
- f(x) = |x| juft funksiyami?
- f(x) = 1/x toq funksiyami?
Xossa 2 — o'suvchi va kamayuvchi funksiya
x₁<x₂ bo'lganda f(x₁)<f(x₂) — o'suvchi; f(x₁)>f(x₂) — kamayuvchi.
1-misol: y=x² ning [0;+∞) dagi monotonligini aniqlang.
x₁=1, x₂=2 (x₁<x₂) f(1)=1, f(2)=4, f(1)<f(2) Javob: [0;+∞) da o'suvchi.
Mustaqil ishlash uchun:
- y=x² ning (-∞;0] dagi monotonligini aniqlang.
- y=-2x+5 o'suvchimi yoki kamayuvchimi?
- y=1/x ning (0;+∞) dagi monotonligini aniqlang.
- y=x³ ning R dagi monotonligini aniqlang.
7. Funksiya grafiklarini sodda almashtirishlar
Xossa 1 — parallel ko'chirish
y=f(x)+a — OY bo'ylab a birlik; y=f(x+a) — OX bo'ylab -a birlikka ko'chirish.
1-misol: y=x² grafigidan y=x²+3 grafigini qanday hosil qilish mumkin?
y=x² grafigini OY o'qi bo'ylab 3 birlik yuqoriga ko'chiramiz.
Mustaqil ishlash uchun:
- y=(x-2)² grafigini y=x² dan qanday hosil qilish mumkin?
- y=√x+1 grafigini tasvirlang.
- y=√(x-4) grafigini tasvirlang.
- y=x²-5 grafigini tasvirlang.
Xossa 2 — cho'zish, siqish va aks ettirish
y=k·f(x): k>1 — OY bo'ylab cho'ziladi, 0<k<1 — siqiladi; y=-f(x) — OX ga nisbatan aks ettirish; y=f(-x) — OY ga nisbatan aks ettirish.
1-misol: y=2x² grafigi y=x² dan qanday hosil bo'ladi?
Har bir ordinata 2 marta orttiriladi — grafik OY bo'ylab 2 marta cho'ziladi (tikroq bo'ladi).
Mustaqil ishlash uchun:
- y=0.5x² grafigi y=x² dan qanday hosil bo'ladi?
- y=-x² grafigini tasvirlang.
- y=-√x grafigini tasvirlang.
- y=(-x)² grafigi y=x² bilan bir xil ekanligini tushuntiring.
8. Chiziqli va kvadratik modellashtirish
Xossa 1 — chiziqli model
y = kx + b; ikki nuqta orqali: k = (y₂-y₁)/(x₂-x₁)
1-misol: Taksi xizmati 5000 so'm boshlang'ich narx + har km uchun 2000 so'm oladi. 10 km uchun narxni toping.
y = 2000x + 5000 x=10: y = 2000·10+5000 = 25000 so'm
Mustaqil ishlash uchun:
- (1;3) va (3;9) nuqtalardan o'tuvchi to'g'ri chiziq tenglamasini tuzing.
- Ish haqi 2 000 000 so'm + soatiga 15000 so'm. 20 soatlik qo'shimcha ish uchun jami summani toping.
- Harorat 0-daqiqada 20°, har daqiqada 0.5° pasayadi. 40 daqiqadan keyingi haroratni toping.
- (0;4) va (5;14) nuqtalar orqali o'tuvchi chiziq tenglamasini tuzing.
Xossa 2 — kvadratik model (eng katta/eng kichik qiymat)
Kvadratik modelning ekstremal qiymati uchi (vertex) orqali topiladi: t₀=-b/(2a).
1-misol: Jism otilish balandligi h(t) = -5t²+20t (t — soniya). Eng katta balandlikni toping.
t₀ = -20/(2·(-5)) = 2 h(2) = -5·4+40 = 20 metr
Mustaqil ishlash uchun:
- h(t) = -4.9t²+30t — eng katta balandlik va vaqtini toping.
- P(x) = -2x²+40x-150 (foyda funksiyasi) — maksimal foydani toping.
- S(x) = x(20-x) — maksimal maydonni toping.
- h(t) = -5t²+15t+2 — maksimal balandlikni toping.
9. Loyiha ishi. Munosabatlar va funksiyalar
Xossa 1 — munosabat va funksiya farqi
Har qanday funksiya munosabat, lekin har qanday munosabat funksiya emas — funksiyada har bir x ga faqat bitta y mos keladi.
1-misol: {(1;2),(2;3),(3;4)} to'plam funksiyami?
Har bir x qiymatiga faqat bitta y mos keladi (1→2, 2→3, 3→4) Javob: ha, funksiya.
Mustaqil ishlash uchun:
- {(1;2),(1;3),(2;4)} to'plam funksiyami?
- x²+y²=9 (aylana tenglamasi) funksiyami?
- {(2;5),(3;5),(4;5)} to'plam funksiyami?
- y²=x tenglamasi funksiyami?
Xossa 2 — real hodisani funksiya sifatida ifodalash
Amaliy masalada bog'liq miqdorlarni x (erkin o'zgaruvchi) va y=f(x) (bog'liq o'zgaruvchi) orqali ifodalash.
1-misol: Bitta kitob narxi 25000 so'm. x ta kitob uchun umumiy narx y ni ifodalovchi funksiyani yozing.
y = 25000x
Mustaqil ishlash uchun:
- Avtomobil 90 km/soat tezlikda harakatlanmoqda — masofa-vaqt funksiyasini yozing.
- Idish soatiga 3 litr suv bilan to'lmoqda — hajm-vaqt funksiyasini yozing.
- Ish haqi 1 500 000 so'm + har mahsulot uchun 5000 so'm bonus — funksiyani yozing.
- Tarif rejasi: 20000 so'm obuna + har daqiqa 500 so'm — funksiyani yozing.
10. Sodda ratsional tenglamalar
Xossa 1 — bitta kasrli tenglama
Maxrajni noldan farqli deb, ikkala tomonni maxrajga ko'paytirib, chiziqli tenglamaga keltiramiz.
1-misol: (x+1)/(x-2) = 3 tenglamani yeching.
x+1 = 3(x-2) x+1 = 3x-6 -2x = -7 => x = 3.5 Tekshirish: x≠2, mos keladi.
Mustaqil ishlash uchun:
- (2x-1)/(x+3) = 1 tenglamani yeching.
- x/(x-1) = 2 tenglamani yeching.
- (3x+2)/(x-4) = 5 tenglamani yeching.
- (x-5)/(2x+1) = -1 tenglamani yeching.
Xossa 2 — ikki kasrli tenglama
a/x + b/(x-c) = d ko'rinishidagi tenglamani umumiy maxrajga keltirib, kvadrat tenglamaga olib kelamiz.
1-misol: 1/x + 1/(x+2) = 3/4 tenglamani yeching.
Umumiy maxraj: x(x+2) 4(x+2)+4x = 3x(x+2) 8x+8 = 3x²+6x 3x²-2x-8 = 0, D=4+96=100 x = (2±10)/6 => x₁=2, x₂=-4/3
Mustaqil ishlash uchun:
- 2/x - 1/(x-1) = 1 tenglamani yeching.
- 1/(x-2) + 1/(x+2) = 1/3 tenglamani yeching.
- 3/x + 2/(x+1) = 5 tenglamani yeching.
- 1/(x+1) - 1/(x-1) = 2/3 tenglamani yeching.
11. Sodda ratsional tenglamalar sistemasi
Xossa 1 — o'rniga qo'yish usuli
Bir tenglamadan bitta o'zgaruvchini ikkinchisi orqali ifodalab, boshqa tenglamaga qo'yamiz.
1-misol: {x+y=5; 1/x+1/y=5/6} sistemani yeching.
y=5-x 1/x + 1/(5-x) = 5/6 5/(x(5-x)) = 5/6 => x(5-x)=6 x²-5x+6=0 => x=2 yoki x=3 Javob: (2;3) va (3;2)
Mustaqil ishlash uchun:
- {x-y=1; 1/x+1/y=5/6} sistemani yeching.
- {x+y=7; 1/x-1/y=1/12} sistemani yeching.
- {2x+y=5; 1/x+2/y=3} sistemani yeching.
- {xy=6; 1/x+1/y=5/6} sistemani yeching.
Xossa 2 — qo'shish/ayirish usuli
1/x va 1/y ni yangi o'zgaruvchi sifatida qarab, tenglamalarni qo'shish yoki ayirish orqali yechamiz.
1-misol: {1/x+1/y=3; 1/x-1/y=1} sistemani yeching.
Qo'shamiz: 2/x=4 => x=1/2 Ayiramiz: 2/y=2 => y=1 Javob: x=1/2, y=1
Mustaqil ishlash uchun:
- {1/x+1/y=5; 1/x-1/y=1} sistemani yeching.
- {2/x+3/y=7; 2/x-3/y=1} sistemani yeching.
- {1/x+1/y=7/12; 1/x-1/y=1/12} sistemani yeching.
- {3/x+1/y=5; 3/x-1/y=1} sistemani yeching.
12. Sodda ratsional tengsizliklar
Xossa 1 — interval (oraliqlar) usuli
(x-a)/(x-b) ko'rinishidagi tengsizlikda hal etuvchi nuqtalarni son o'qiga qo'yib, har oraliqda ishorani tekshiramiz.
1-misol: (x-3)/(x+2) > 0 tengsizlikni yeching.
Hal etuvchi nuqtalar: x=-2, x=3 x=-3: 6>0 ✓; x=0: -1.5<0 ✗; x=4: 0.17>0 ✓ Javob: x<-2 yoki x>3
Mustaqil ishlash uchun:
- (x+1)/(x-4) < 0 tengsizlikni yeching.
- (2x-3)/(x+5) ≥ 0 tengsizlikni yeching.
- (x-1)/(x+1) ≤ 0 tengsizlikni yeching.
- (3-x)/(x+2) > 0 tengsizlikni yeching.
Xossa 2 — bir nechta ko'paytuvchili tengsizlik
(x-a)(x-b)/(x-c) ≥/≤ 0 ko'rinishida barcha hal etuvchi nuqtalarni belgilab, ishorani navbatma-navbat tekshiramiz.
1-misol: (x-1)(x+3)/(x-2) ≤ 0 tengsizlikni yeching.
Hal etuvchi nuqtalar: -3, 1, 2 (x≠2) Tekshirish orqali: x≤-3 yoki 1≤x<2 Javob: x∈(-∞;-3]∪[1;2)
Mustaqil ishlash uchun:
- (x+2)(x-5)/(x+1) ≥ 0 tengsizlikni yeching.
- (x-3)(x+4)/(x-1) < 0 tengsizlikni yeching.
- (2x-1)(x+2)/(x-3) ≤ 0 tengsizlikni yeching.
- (x-6)(x+1)/(x-2) > 0 tengsizlikni yeching.
13. Sodda ratsional tengsizliklar sistemasi
Xossa 1 — ikkita tengsizlikni alohida yechib kesishtirish
Har bir tengsizlikni alohida yechib, javoblarning kesishmasi (umumiy qismi) sistemaning yechimi bo'ladi.
1-misol: {x²-4>0; x-1<0} sistemani yeching.
1) x²-4>0 => x<-2 yoki x>2 2) x-1<0 => x<1 Kesishma: x<-2
Mustaqil ishlash uchun:
- {x²-9≤0; x+2>0} sistemani yeching.
- {x²-1>0; x<3} sistemani yeching.
- {x²-4x<0; x>0} sistemani yeching.
- {x²-5x+6≤0; x≠2} sistemani yeching.
Xossa 2 — kasrli va kvadrat tengsizliklar sistemasi
Kasrli va kvadrat tengsizliklarni alohida-alohida yechib, natijalarning kesishmasini topamiz.
1-misol: {(x-1)/(x+3)>0; x²-4≤0} sistemani yeching.
1) (x-1)/(x+3)>0 => x<-3 yoki x>1 2) x²-4≤0 => -2≤x≤2 Kesishma: 1<x≤2
Mustaqil ishlash uchun:
- {(x+2)/(x-1)<0; x²-9<0} sistemani yeching.
- {x²-1≥0; (x-2)/(x+1)>0} sistemani yeching.
- {(x-4)/(x+1)≤0; x²-16<0} sistemani yeching.
- {x²+x-6<0; x/(x-1)>0} sistemani yeching.
14. Ratsional tenglamalarga doir misollar yechish
Xossa 1 — ODZ (aniqlanish sohasi)ni hisobga olish
Kasrli ifodani soddalashtirishdan oldin maxrajni nolga tenglashtiruvchi qiymatlarni (ODZ) aniqlab olamiz.
1-misol: (x²-4)/(x-2) = 3 tenglamani yeching.
ODZ: x≠2 (x-2)(x+2)/(x-2) = 3 => x+2 = 3 => x=1 (ODZ ga mos)
Mustaqil ishlash uchun:
- (x²-9)/(x+3) = x-1 tenglamani yeching.
- (x²-1)/(x-1) = x+3 tenglamani yeching.
- (x²-16)/(x-4) = 2x tenglamani yeching.
- (x²-25)/(x+5) = x-2 tenglamani yeching.
Xossa 2 — ikki ratsional ifodani tenglashtirish
a/b = c/d ko'rinishidagi tenglamani "xoch ko'paytirish" (a·d=c·b) orqali yechamiz.
1-misol: (2x-1)/(x+1) = (x+3)/(x-1) tenglamani yeching.
(2x-1)(x-1) = (x+3)(x+1) 2x²-3x+1 = x²+4x+3 x²-7x-2 = 0, D=49+8=57 x = (7±√57)/2
Mustaqil ishlash uchun:
- (x+2)/(x-3) = (x-1)/(x+2) tenglamani yeching.
- (3x-1)/(x+2) = x/(x-4) tenglamani yeching.
- (x+5)/(x-1) = 2x/(x+1) tenglamani yeching.
- (x-2)/(x+3) = (x+1)/(x-2) tenglamani yeching.
15. Sodda irratsional tenglamalar
Xossa 1 — ikkala tomonni kvadratga ko'tarish
√f(x)=a (a≥0) tenglamani ikkala tomonni kvadratga ko'tarib yechamiz: f(x)=a², ODZ: f(x)≥0.
1-misol: √(x+3) = 2 tenglamani yeching.
ODZ: x≥-3 x+3 = 4 => x=1 Tekshirish: √4=2 ✓
Mustaqil ishlash uchun:
- √(2x-1) = 3 tenglamani yeching.
- √(x-2) = 4 tenglamani yeching.
- √(3x+4) = 5 tenglamani yeching.
- √(5-x) = 2 tenglamani yeching.
Xossa 2 — √f(x)=g(x) ko'rinishi (yolg'on ildizni tekshirish)
Kvadratga ko'tarilgach topilgan ildizlarni albatta asl tenglamaga qo'yib tekshirish shart — yolg'on ildiz chiqishi mumkin.
1-misol: √(x+1) = x-1 tenglamani yeching.
ODZ: x≥-1, x≥1 (o'ng tomon ≥0 bo'lishi kerak) x+1=(x-1)² => x²-3x=0 => x=0 yoki x=3 Tekshirish: x=0 — yolg'on ildiz (rad etiladi); x=3 — √4=2=3-1 ✓ Javob: x=3
Mustaqil ishlash uchun:
- √(2x+3) = x tenglamani yeching (yolg'on ildizni tekshiring).
- √(x+4) = x-2 tenglamani yeching.
- √(3x-2) = x-2 tenglamani yeching.
- √(x-1) = x-3 tenglamani yeching.
16. Irratsional tenglamalarga doir misollar yechish
Xossa 1 — √f(x) = √g(x) ko'rinishi
Ikkala tomonni kvadratga ko'tarib f(x)=g(x) tenglamaga o'tamiz, so'ng ODZ bo'yicha tekshiramiz.
1-misol: √(2x+1) = √(x+4) tenglamani yeching.
ODZ: x≥-1/2 2x+1 = x+4 => x=3 Tekshirish: √7=√7 ✓
Mustaqil ishlash uchun:
- √(3x-2) = √(x+6) tenglamani yeching.
- √(x+9) = √(2x-3) tenglamani yeching.
- √(4x-1) = √(2x+5) tenglamani yeching.
- √(5x+2) = √(3x+8) tenglamani yeching.
Xossa 2 — ikkita ildiz yig'indisi (ikki marta kvadratga ko'tarish)
√f(x)+√g(x)=c ko'rinishida bitta ildizni yolg'iz qoldirib, ketma-ket ikki marta kvadratga ko'taramiz.
1-misol: √(x+2) + √(x-1) = 3 tenglamani yeching.
√(x+2) = 3-√(x-1) x+2 = 9-6√(x-1)+(x-1) 6√(x-1) = 6 => √(x-1)=1 => x=2 Tekshirish: √4+√1=2+1=3 ✓
Mustaqil ishlash uchun:
- √(x+3) + √x = 3 tenglamani yeching.
- √(2x+1) + √(x-1) = 4 tenglamani yeching.
- √(x+5) - √x = 1 tenglamani yeching.
- √(x+6) + √(x-2) = 4 tenglamani yeching.
17. Sodda irratsional tenglamalar sistemalari
Xossa 1 — yangi o'zgaruvchi kiritish (u=√x, v=√y)
u=√x, v=√y almashtirish orqali sistemani ratsional sistemaga keltiramiz.
1-misol: {√x+√y=5; x+y=13} sistemani yeching.
u=√x, v=√y: u+v=5, u²+v²=13 (u+v)²=25=13+2uv => uv=6 t²-5t+6=0 => t=2 yoki t=3 Javob: (x;y)=(4;9) yoki (9;4)
Mustaqil ishlash uchun:
- {√x+√y=7; x+y=25} sistemani yeching.
- {√x-√y=2; x-y=8} sistemani yeching.
- {√x+√y=6; x+y=20} sistemani yeching.
- {√x-√y=1; x-y=5} sistemani yeching.
Xossa 2 — ildiz ostidagi ifodani birgalikda almashtirish
√(f(x,y))=c ko'rinishidagi tenglamani kvadratga ko'tarib, chiziqli tenglamalar sistemasiga keltiramiz.
1-misol: {√(x+y)=3; x-y=2} sistemani yeching.
x+y=9, x-y=2 Qo'shib: 2x=11 => x=5.5, y=3.5
Mustaqil ishlash uchun:
- {√(2x+y)=4; x-y=1} sistemani yeching.
- {√(x+2y)=5; x-y=4} sistemani yeching.
- {√(x-y)=2; x+y=10} sistemani yeching.
- {√(3x+y)=5; x-y=2} sistemani yeching.
18. Ratsional va irratsional ifodalarga doir misollar
Xossa 1 — maxrajni ratsionallashtirish
Maxrajdagi ildizdan qutulish uchun surat va maxrajni qo'shma ifodaga ko'paytiramiz.
1-misol: 1/(√5-2) ifodani ratsionallashtiring.
1/(√5-2) · (√5+2)/(√5+2) = (√5+2)/(5-4) = √5+2
Mustaqil ishlash uchun:
- 1/(√3-1) ifodani ratsionallashtiring.
- 2/(√7+2) ifodani ratsionallashtiring.
- 3/(√5+√2) ifodani ratsionallashtiring.
- 1/(√6-√2) ifodani ratsionallashtiring.
Xossa 2 — aralash (ratsional+irratsional) ifodalarni soddalashtirish
a-b²=(√a-b)(√a+b) ayniyatidan foydalanib kasrni qisqartiramiz.
1-misol: (x-4)/(√x-2) ifodani soddalashtiring (x≥0, x≠4).
x-4 = (√x-2)(√x+2) Demak ifoda = √x+2
Mustaqil ishlash uchun:
- (x-9)/(√x-3) ifodani soddalashtiring.
- (x-1)/(√x+1) ifodani soddalashtiring.
- (x-16)/(√x-4) ifodani soddalashtiring.
- (x-25)/(√x+5) ifodani soddalashtiring.
19. Ko'rsatkichli funksiya
Xossa 1 — asosiy xossalar
y=a^x (a>0, a≠1): D(f)=R, E(f)=(0;+∞). a>1 — o'suvchi, 0<a<1 — kamayuvchi.
1-misol: f(x)=2^x va g(x)=(1/2)^x funksiyalarning monotonligini solishtiring.
f(x): a=2>1 => o'suvchi g(x): a=1/2<1 => kamayuvchi
Mustaqil ishlash uchun:
- f(x)=3^x funksiyaning monotonligini aniqlang.
- f(x)=(1/3)^x funksiyaning monotonligini aniqlang.
- f(x)=5^x va f(x)=(1/5)^x grafiklari bir-biridan qanday farq qiladi?
- Har qanday a>0, a≠1 uchun f(0) va E(f) nimaga teng?
Xossa 2 — daraja xossalari
a^m·a^n=a^(m+n); a^m/a^n=a^(m-n); (a^m)^n=a^(mn); a⁰=1; a^(-n)=1/a^n
1-misol: 2³·2⁵ ni hisoblang.
2³·2⁵=2⁸=256
Mustaqil ishlash uchun:
- 3⁴·3² ni hisoblang.
- 5⁷/5⁴ ni hisoblang.
- (2³)² ni hisoblang.
- 2⁰ va 5⁻² ni hisoblang.
20. Logarifmik funksiya
Xossa 1 — ta'rif va asosiy xossalar
y=logᵢx (a>0, a≠1, x>0): D(f)=(0;+∞), E(f)=R. a>1 — o'suvchi, 0<a<1 — kamayuvchi.
1-misol: log₂8 ni hisoblang.
2^x=8=2³ => x=3
Mustaqil ishlash uchun:
- log₃81 ni hisoblang.
- log₅125 ni hisoblang.
- log₁⁄₂8 ni hisoblang.
- log₁₀1000 ni hisoblang.
Xossa 2 — logarifm xossalari
logᵢ(xy)=logᵢx+logᵢy; logᵢ(x/y)=logᵢx-logᵢy; logᵢ(x^k)=k·logᵢx
1-misol: log₂12 - log₂3 ni hisoblang.
log₂(12/3) = log₂4 = 2
Mustaqil ishlash uchun:
- log₃6 + log₃(3/2) ni hisoblang.
- log₅50 - log₅2 ni hisoblang.
- log₂(x³) ni log₂x orqali ifodalang.
- 2log₃x + log₃y ni bitta logarifm ko'rinishida yozing.
21. Ko'rsatkichli va logarifmik ifodalarni soddalashtirish
Xossa 1 — asos almashtirish formulasi
logᵢb = logḊb / logḊa (c — istalgan qulay asos)
1-misol: log₄8 ni hisoblang.
log₄8 = log₂8 / log₂4 = 3/2
Mustaqil ishlash uchun:
- log₉27 ni hisoblang.
- log₈4 ni hisoblang.
- log₂₇9 ni hisoblang.
- log₂3 · log₃2 ni hisoblang.
Xossa 2 — asosiy logarifmik ayniyat
a^(logᵢx) = x
1-misol: 3^(log₃7) ni hisoblang.
a^(logᵢx)=x formulasiga ko'ra javob: 7
Mustaqil ishlash uchun:
- 5^(log₅12) ni hisoblang.
- 2^(log₂9) ni hisoblang.
- 10^(log₁₀45) ni hisoblang.
- 7^(log₄3) ni hisoblang.
22. Sodda ko'rsatkichli tenglamalar
Xossa 1 — asoslarni tenglashtirish
a^x = a^y ⇒ x = y (a>0, a≠1)
1-misol: 2^(x+1) = 32 tenglamani yeching.
32=2⁵ x+1=5 => x=4
Mustaqil ishlash uchun:
- 3^(2x-1) = 81 tenglamani yeching.
- 5^(x+2) = 125 tenglamani yeching.
- 2^(3x) = 64 tenglamani yeching.
- 4^(x-1) = 16 tenglamani yeching.
Xossa 2 — t=a^x almashtirish
Kvadrat ko'rsatkichli tenglamani t=a^x almashtirish bilan kvadrat tenglamaga keltiramiz.
1-misol: 4^x - 5·2^x + 4 = 0 tenglamani yeching.
t=2^x: t²-5t+4=0 => t=1 yoki t=4 2^x=1 => x=0; 2^x=4 => x=2
Mustaqil ishlash uchun:
- 9^x - 4·3^x + 3 = 0 tenglamani yeching.
- 25^x - 6·5^x + 5 = 0 tenglamani yeching.
- 4^x - 3·2^x - 4 = 0 tenglamani yeching.
- 9^x - 10·3^x + 9 = 0 tenglamani yeching.
23. Sodda logarifmik tenglamalar
Xossa 1 — logᵢf(x)=logᵢg(x) ko'rinishi
logᵢf(x)=logᵢg(x) ⇒ f(x)=g(x), ODZ: f(x)>0, g(x)>0
1-misol: log₂(x+1) = log₂5 tenglamani yeching.
x+1=5 => x=4 ODZ: x>-1, mos keladi
Mustaqil ishlash uchun:
- log₃(2x-1) = log₃7 tenglamani yeching.
- log₅(x+4) = log₅9 tenglamani yeching.
- log₂(3x) = log₂12 tenglamani yeching.
- log₄(x-2) = log₄6 tenglamani yeching.
Xossa 2 — logᵢf(x)=b ko'rinishi
logᵢf(x)=b ⇒ f(x)=a^b
1-misol: log₃(x-1) = 2 tenglamani yeching.
x-1 = 3² = 9 => x=10
Mustaqil ishlash uchun:
- log₂(x+3) = 4 tenglamani yeching.
- log₅(2x) = 2 tenglamani yeching.
- log₄(x-1) = 3 tenglamani yeching.
- log₃(x+2) = 0 tenglamani yeching.
24. Ko'rsatkichli va logarifmik tenglamalar sistemasi
Xossa 1 — ko'rsatkichli sistema
a^x·a^y=a^(x+y) va a^x/a^y=a^(x-y) xossalaridan foydalanib, x+y va x-y ni topamiz.
1-misol: {2^x·2^y=32; 2^x/2^y=2} sistemani yeching.
2^(x+y)=32=2⁵ => x+y=5 2^(x-y)=2 => x-y=1 Qo'shib: 2x=6 => x=3, y=2
Mustaqil ishlash uchun:
- {3^x·3^y=81; 3^x/3^y=3} sistemani yeching.
- {2^(x+y)=16; 2^(x-y)=4} sistemani yeching.
- {5^x·5^y=625; 5^x/5^y=25} sistemani yeching.
- {2^x·2^y=64; x-y=1} sistemani yeching.
Xossa 2 — logarifmik sistema
logᵢx+logᵢy va logᵢx-logᵢy larni qo'shish/ayirish orqali logᵢx va logᵢy ni topamiz.
1-misol: {log₂x+log₂y=5; log₂x-log₂y=1} sistemani yeching.
Qo'shib: 2log₂x=6 => log₂x=3 => x=8 Ayirib: 2log₂y=4 => log₂y=2 => y=4
Mustaqil ishlash uchun:
- {log₃x+log₃y=4; log₃x-log₃y=2} sistemani yeching.
- {log₂x+log₂y=7; log₂x-log₂y=1} sistemani yeching.
- {lgx+lgy=3; lgx-lgy=1} sistemani yeching.
- {log₅x+log₅y=3; log₅x-log₅y=1} sistemani yeching.
25. Sodda ko'rsatkichli tengsizliklar
Xossa 1 — a>1 holat (tengsizlik yo'nalishi saqlanadi)
a>1 bo'lganda a^x > a^y ⇒ x > y
1-misol: 2^x > 8 tengsizlikni yeching.
8=2³, a=2>1 Javob: x > 3
Mustaqil ishlash uchun:
- 3^x < 27 tengsizlikni yeching.
- 5^(x+1) > 125 tengsizlikni yeching.
- 2^(2x) < 16 tengsizlikni yeching.
- 4^x > 64 tengsizlikni yeching.
Xossa 2 — 0<a<1 holat (belgi teskarilanadi)
0<a<1 bo'lganda a^x > a^y ⇒ x < y
1-misol: (1/2)^x < 8 tengsizlikni yeching.
8=(1/2)^(-3), a=1/2<1 Javob: x > -3
Mustaqil ishlash uchun:
- (1/3)^x > 9 tengsizlikni yeching.
- (1/2)^(x-1) < 4 tengsizlikni yeching.
- (1/5)^x > 25 tengsizlikni yeching.
- (1/4)^(2x) < 16 tengsizlikni yeching.
26. Sodda logarifmik tengsizliklar
Xossa 1 — a>1 holat
a>1 bo'lganda logᵢf(x) > logᵢg(x) ⇒ f(x) > g(x) > 0
1-misol: log₂(x-1) > log₂3 tengsizlikni yeching.
ODZ: x>1 x-1>3 => x>4
Mustaqil ishlash uchun:
- log₃(x+2) > log₃5 tengsizlikni yeching.
- log₅(2x) > log₅10 tengsizlikni yeching.
- log₂(x-3) > log₂4 tengsizlikni yeching.
- log₄(3x) > log₄12 tengsizlikni yeching.
Xossa 2 — 0<a<1 holat (belgi teskarilanadi)
0<a<1 bo'lganda logᵢf(x) > logᵢg(x) ⇒ 0<f(x)<g(x)
1-misol: log₁⁄₂x > log₁⁄₂4 tengsizlikni yeching.
a=1/2<1 => 0<x<4
Mustaqil ishlash uchun:
- log₁⁄₃(x-1) > log₁⁄₃2 tengsizlikni yeching.
- log₁⁄₂(2x) < log₁⁄₂6 tengsizlikni yeching.
- log₁⁄₅(x+1) > log₁⁄₅3 tengsizlikni yeching.
- log₁⁄₄x < log₁⁄₄8 tengsizlikni yeching.
27. Ko'rsatkichli modellashtirish
Xossa 1 — o'sish modeli
N(t) = N₀·(1+r)^t (r — o'sish tezligi, t — vaqt)
1-misol: Bankda 1 000 000 so'm, yillik 10% foiz. 3 yildan keyingi summani toping.
N = 1 000 000·(1.1)³ = 1 000 000·1.331 = 1 331 000 so'm
Mustaqil ishlash uchun:
- Aholi soni 50 000, yillik o'sish 2%. 5 yildan keyingi sonini ifodalovchi formulani yozib, hisoblang.
- Bakteriya soni 200, har soatda 2 marta ko'payadi. 4 soatdan keyingi sonini toping.
- Investitsiya 5 000 000 so'm, yillik 8% foiz. 2 yildan keyingi summani toping.
- Shahar aholisi 100 000, yillik 3% o'sish. 10 yildan keyingi sonini ifodalovchi formulani yozing.
Xossa 2 — kamayish (parchalanish) modeli
N(t) = N₀·(1-r)^t (r — kamayish tezligi)
1-misol: Avtomobil narxi 200 000 000 so'm, har yili 15% qadrsizlanadi. 2 yildan keyingi narxni toping.
N = 200 000 000·(0.85)² = 200 000 000·0.7225 = 144 500 000 so'm
Mustaqil ishlash uchun:
- Radioaktiv modda 100 g, har yili 20% kamayadi. 3 yildan keyingi massasini toping.
- Dori konsentratsiyasi 80 mg, soatiga 10% kamayadi. 5 soatdan keyingi formulani yozing.
- Texnika narxi 50 000 000 so'm, yiliga 12% qadrsizlanadi. 3 yildan keyingi narxni toping.
- O'rmon maydoni 10 000 gektar, yiliga 5% kamayadi. 4 yildan keyingi formulani yozing.
28. Ko'rsatkichli va logarifmik ifodalarga doir misollar
Xossa 1 — aralash ifodalarni soddalashtirish
logᵢ(x^k)=k·logᵢx va daraja xossalaridan birgalikda foydalanamiz.
1-misol: log₂(4³) ni hisoblang.
4³=2⁶ log₂(2⁶) = 6
Mustaqil ishlash uchun:
- log₃(9²) ni hisoblang.
- log₅(25³) ni hisoblang.
- 2^(log₄16) ni hisoblang.
- 3^(log₉81) ni hisoblang.
Xossa 2 — bir necha amalni birlashtirish
logᵢ(xy)=logᵢx+logᵢy va logᵢ(x/y)=logᵢx-logᵢy qoidalarini ketma-ket qo'llaymiz.
1-misol: log₂32 - log₂4 + log₂1 ni hisoblang.
= 5 - 2 + 0 = 3
Mustaqil ishlash uchun:
- log₃27 + log₃9 - log₃1 ni hisoblang.
- 2·log₅25 - log₅5 ni hisoblang.
- log₂16 / log₂4 ni hisoblang.
- log₄64 + log₂8 ni hisoblang.
29. Trigonometrik funksiyalar
Xossa 1 — davr va qiymatlar sohasi
y=sinx, y=cosx — davri T=2π, E(f)=[-1;1]. y=tgx, y=ctgx — davri T=π.
1-misol: y=sinx funksiyaning davri va qiymatlar sohasini ko'rsating.
Davri: T=2π Qiymatlar sohasi: E(f)=[-1;1]
Mustaqil ishlash uchun:
- y=cosx funksiyaning D(f) va E(f) sini ko'rsating.
- y=tgx funksiyaning davri va D(f) sini ko'rsating.
- y=ctgx funksiyaning davrini ko'rsating.
- y=sin2x funksiyaning davrini toping.
Xossa 2 — maxsus burchaklar jadvali
0°, 30°, 45°, 60°, 90° burchaklar uchun sin, cos, tg qiymatlarini yodda tutish kerak.
1-misol: sin30°, cos30°, tg30° larni toping.
sin30°=1/2 cos30°=√3/2 tg30°=√3/3
Mustaqil ishlash uchun:
- sin45°, cos45°, tg45° larni toping.
- sin60°, cos60°, tg60° larni toping.
- sin90°, cos90° larni toping.
- sin0°, cos0° larni toping.
30. Teskari trigonometrik funksiyalar
Xossa 1 — arcsin va arccos ta'riflari
arcsin: [-1;1]→[-π/2;π/2]; arccos: [-1;1]→[0;π]
1-misol: arcsin(1/2) ni toping.
sin(π/6)=1/2, π/6∈[-π/2;π/2] Javob: arcsin(1/2)=π/6
Mustaqil ishlash uchun:
- arccos(1/2) ni toping.
- arcsin(√2/2) ni toping.
- arccos(√3/2) ni toping.
- arcsin(-1/2) ni toping.
Xossa 2 — arctg, arcctg va asosiy ayniyatlar
arcsinx+arccosx=π/2; arctgx+arcctgx=π/2
1-misol: arctg(1) ni toping.
tg(π/4)=1 Javob: arctg(1)=π/4
Mustaqil ishlash uchun:
- arcctg(1) ni toping.
- arctg(√3) ni toping.
- arcsin(0.5)+arccos(0.5) ni ayniyatdan foydalanib hisoblang.
- arctg(1)+arcctg(1) ni hisoblang.
31. Trigonometrik funksiyalarga doir misollar
Xossa 1 — ifodalarni ayniyatlar yordamida soddalashtirish
sin²x+cos²x=1; sinx·ctgx=cosx; (1-cos2x)/sin2x=tgx
1-misol: sin²x + cos²x + tgx·ctgx ni soddalashtiring (x≠πn/2).
sin²x+cos²x=1, tgx·ctgx=1 Javob: 1+1=2
Mustaqil ishlash uchun:
- (1-cos2x)/sin2x ifodani soddalashtiring.
- sinx·ctgx ifodani soddalashtiring.
- (sinx+cosx)² - 1 ifodani soddalashtiring.
- cos²x - sin²x ifodani cos2x orqali yozing.
Xossa 2 — berilgan burchakda ifoda qiymatini topish
Maxsus burchaklar jadvalidan foydalanib, ifodaga qiymat qo'yamiz.
1-misol: x=π/3 da 2sinx·cosx ni hisoblang.
sin60°=√3/2, cos60°=1/2 2·(√3/2)·(1/2) = √3/2
Mustaqil ishlash uchun:
- x=π/4 da sin²x+cos²x ni hisoblang.
- x=π/6 da tgx+ctgx ni hisoblang.
- x=π/3 da cos2x ni hisoblang.
- x=π/2 da sinx+cosx ni hisoblang.
32. STEM topshiriq
Xossa 1 — davriy jarayonlarni trigonometrik funksiya bilan modellashtirish
Davriy hodisa: f(t) = A·sin(ωt) + B (A — amplituda, B — o'rtacha qiymat)
1-misol: Kunlik harorat T(t)=15+10sin(πt/12) (t — soat). t=6 dagi haroratni toping.
T(6) = 15+10sin(π/2) = 15+10·1 = 25°
Mustaqil ishlash uchun:
- T(t)=20+5cos(πt/12) formulada t=0 dagi haroratni toping.
- To'lqin balandligi h(t)=2sin(πt/6) formulada t=3 dagi qiymatni hisoblang.
- Mayatnik burchagi θ(t)=10cos(2πt) formulada t=0.25 dagi qiymatni hisoblang.
- f(t)=8sin(πt/4)+2 formulaning davrini toping.
Xossa 2 — maksimal/minimal qiymatlarni topish
f(t)=A·sin(ωt)+B ning maksimal qiymati A+B, minimal qiymati B-A ga teng.
1-misol: Charx aylanishida h(t)=5+5sin(2πt/10). Maksimal va minimal balandlikni toping.
Maksimal: 5+5=10 Minimal: 5-5=0
Mustaqil ishlash uchun:
- h(t)=3+2cos(πt/4) — maksimal va minimal qiymatini toping.
- S(t)=1.5sin(πt/6)+2 — maksimal va minimal qiymatini toping.
- A(t)=4sin(100πt) — amplitudasini toping.
- I(t)=10sin(120πt) — maksimal qiymatini toping.
33. sinx=a, cosx=a trigonometrik tenglamalar
Xossa 1 — sinx=a tenglamaning yechimi
sinx=a (|a|≤1) ⇒ x=(-1)ⁿ·arcsin(a)+πn, n∈Z
1-misol: sinx = 1/2 tenglamani yeching.
arcsin(1/2)=π/6 Javob: x=(-1)ⁿ·π/6+πn, n∈Z
Mustaqil ishlash uchun:
- sinx = √2/2 tenglamani yeching.
- sinx = -1/2 tenglamani yeching.
- sinx = 1 tenglamani yeching.
- sinx = 0 tenglamani yeching.
Xossa 2 — cosx=a tenglamaning yechimi
cosx=a (|a|≤1) ⇒ x=±arccos(a)+2πn, n∈Z
1-misol: cosx = 1/2 tenglamani yeching.
arccos(1/2)=π/3 Javob: x=±π/3+2πn, n∈Z
Mustaqil ishlash uchun:
- cosx = √3/2 tenglamani yeching.
- cosx = -1/2 tenglamani yeching.
- cosx = 0 tenglamani yeching.
- cosx = -1 tenglamani yeching.
34. tgx=a, ctgx=a trigonometrik tenglamalar
Xossa 1 — tgx=a tenglamaning yechimi
tgx=a ⇒ x=arctg(a)+πn, n∈Z
1-misol: tgx = 1 tenglamani yeching.
arctg(1)=π/4 Javob: x=π/4+πn, n∈Z
Mustaqil ishlash uchun:
- tgx = √3 tenglamani yeching.
- tgx = -1 tenglamani yeching.
- tgx = 0 tenglamani yeching.
- tgx = 1/√3 tenglamani yeching.
Xossa 2 — ctgx=a tenglamaning yechimi
ctgx=a ⇒ x=arcctg(a)+πn, n∈Z
1-misol: ctgx = 1 tenglamani yeching.
arcctg(1)=π/4 Javob: x=π/4+πn, n∈Z
Mustaqil ishlash uchun:
- ctgx = √3 tenglamani yeching.
- ctgx = -1 tenglamani yeching.
- ctgx = 0 tenglamani yeching.
- ctgx = 1/√3 tenglamani yeching.
35. Trigonometrik tenglamalarni yechish
Xossa 1 — ko'paytuvchilarga ajratish usuli
Tenglamani A(x)·B(x)=0 ko'rinishiga keltirib, har bir ko'paytuvchini alohida nolga tenglaymiz.
1-misol: sin2x = sinx tenglamani yeching.
2sinx·cosx - sinx = 0 sinx(2cosx-1) = 0 sinx=0 => x=πn cosx=1/2 => x=±π/3+2πn
Mustaqil ishlash uchun:
- cos2x = cosx tenglamani yeching.
- sin2x = cosx tenglamani yeching.
- cos2x + sinx = 0 tenglamani yeching.
- sin2x - sinx = 0 tenglamani yeching.
Xossa 2 — yig'indini ko'paytmaga aylantirish
sina+sinb = 2sin((a+b)/2)cos((a-b)/2); cosa+cosb = 2cos((a+b)/2)cos((a-b)/2)
1-misol: sinx + sin3x = 0 tenglamani yeching.
2sin2x·cosx = 0 sin2x=0 => x=πn/2 cosx=0 => x=π/2+πn
Mustaqil ishlash uchun:
- cosx + cos3x = 0 tenglamani yeching.
- sin3x - sinx = 0 tenglamani yeching.
- cos2x - cosx = 0 tenglamani yeching.
- sinx - sin3x = 0 tenglamani yeching.
36. Eng sodda trigonometrik tengsizliklar
Xossa 1 — sinx>a va cosx>a ko'rinishi
Birlik aylanada mos yoyni belgilab, tengsizlikni qanoatlantiruvchi burchaklar oralig'ini topamiz.
1-misol: sinx > 1/2 tengsizlikni [0;2π] oralig'ida yeching.
sinx=1/2 nuqtalari: x=π/6 va x=5π/6 Javob: π/6 < x < 5π/6
Mustaqil ishlash uchun:
- cosx > 1/2 tengsizlikni [0;2π] oralig'ida yeching.
- sinx < -1/2 tengsizlikni [0;2π] oralig'ida yeching.
- cosx < -1/2 tengsizlikni [0;2π] oralig'ida yeching.
- sinx ≥ √2/2 tengsizlikni [0;2π] oralig'ida yeching.
Xossa 2 — tgx>a ko'rinishi
tgx funksiyaning har bir (-π/2+πn; π/2+πn) oralig'ida monotonligidan foydalanamiz.
1-misol: tgx > 1 tengsizlikni yeching.
Javob: π/4+πn < x < π/2+πn, n∈Z
Mustaqil ishlash uchun:
- tgx < 1 tengsizlikni yeching.
- tgx > √3 tengsizlikni yeching.
- tgx < -1 tengsizlikni yeching.
- tgx ≥ 0 tengsizlikni yeching.
37. Tasodifiy hodisalar
Xossa 1 — klassik ehtimollik ta'rifi
P(A) = m/n (m — qulay holatlar soni, n — barcha teng imkoniyatli holatlar soni)
1-misol: Soqqa tashlanganda 4 raqami tushish ehtimolini toping.
n=6 (1 dan 6 gacha), m=1 P = 1/6
Mustaqil ishlash uchun:
- Tanga 2 marta tashlanganda ikkalasida ham gerb tushish ehtimolini toping.
- 52 talik karta to'plamidan 1 ta tuz (as) chiqarish ehtimolini toping.
- Qutida 5 qizil va 3 ko'k shar bor. Tasodifiy tanlangan sharning qizil bo'lish ehtimolini toping.
- Soqqa tashlanganda juft son tushish ehtimolini toping.
Xossa 2 — qarama-qarshi hodisa ehtimoli
P(A') = 1 - P(A)
1-misol: Soqqa tashlanganda 6 tushmasligi ehtimolini toping.
P(6)=1/6 P(6 emas) = 1 - 1/6 = 5/6
Mustaqil ishlash uchun:
- Tanga tashlanganda gerb tushmasligi ehtimolini toping.
- Qutida 10 ta buyumdan 2 tasi nosoz. Tasodifiy tanlanganda nosoz chiqmasligi ehtimolini toping.
- Loto o'yinida yutish ehtimoli 0.02. Yutmaslik ehtimolini toping.
- Soqqa tashlanganda 1 yoki 2 tushmasligi ehtimolini toping.
38. Ehtimollikni hisoblashda kombinatorika formulalaridan foydalanish
Xossa 1 — o'rin almashtirish va joylashtirish
Pₙ=n!; Aₙᴸ=n!/(n-k)!
1-misol: 5 ta kitobni tokchaga necha xil usulda joylashtirish mumkin?
P₅=5!=120
Mustaqil ishlash uchun:
- 4 ta talabadan 2 tasini navbat bilan (tartib muhim) tanlash usullari sonini toping (A₄²).
- 6 xil harfdan iborat so'zni necha xil tartibda yozish mumkin?
- 7 kishidan rais, o'rinbosar va kotibni tanlash usullari sonini toping.
- 3 xil rangli 5 ta sharni qatorga necha xil tartibda terish mumkin?
Xossa 2 — kombinatsiya (tartib muhim emas)
Cₙᴸ = n!/(k!(n-k)!)
1-misol: 5 ta o'quvchidan 2 tasini (tartibsiz) tanlash necha usul bilan mumkin?
C₅² = 5!/(2!·3!) = 10
Mustaqil ishlash uchun:
- 7 ta kitobdan 3 tasini tanlash usullari sonini toping (C₄₃³).
- 10 ta shar orasidan 4 tasini tanlash usullari sonini toping.
- 8 kishidan 5 kishilik guruh tanlash usullari sonini toping.
- 6 ta rangdan 2 tasini tanlash usullari sonini toping.
39. Teng ehtimolli hodisalar
Xossa 1 — teng ehtimolli hodisalar ta'rifi
Agar tajribaning barcha natijalari bir xil imkoniyatga ega bo'lsa, ular teng ehtimolli hodisalar deyiladi.
1-misol: Soqqa tashlashda har bir yoqning tushish ehtimoli tengmi?
Ha, "adolatli" soqqada barcha 6 yoq bir xil imkoniyatga ega Har biri uchun P=1/6
Mustaqil ishlash uchun:
- Tanga tashlashda gerb va raqam tushish ehtimollari tengmi?
- Loto barabanida har bir raqamning chiqish ehtimoli tengmi?
- Qutida 10 ta bir xil shakldagi raqamlangan (1-10) shar bor. Har birining tanlanish ehtimoli qanday?
- 52 talik karta to'plamida har bir kartaning chiqish ehtimoli qanday?
Xossa 2 — mustaqil hodisalarning birgalikda ehtimoli
Mustaqil hodisalar uchun: P(A va B) = P(A)·P(B)
1-misol: Ikki marta tanga tashlanganda ikkalasida ham gerb tushish ehtimolini toping.
P = 1/2 · 1/2 = 1/4
Mustaqil ishlash uchun:
- Ikki soqqa tashlanganda ikkalasida ham 6 tushish ehtimolini toping.
- Uch marta tanga tashlanganda barchasida raqam tushish ehtimolini toping.
- Ikki karta ketma-ket (qaytarib qo'yib) tortilganda ikkalasi ham tuz bo'lish ehtimolini toping.
- Ikki soqqa tashlanganda ikkalasida ham juft son tushish ehtimolini toping.
40. Planimetriyaning mantiqiy tuzilishi
Xossa 1 — aksioma, ta'rif va teorema tushunchalari
Aksioma — isbotsiz qabul qilinadigan tasdiq; ta'rif — tushunchaning ma'nosini ochib beradi; teorema — isbotlanadigan tasdiq.
1-misol: "Ikki nuqta orqali faqat bitta to'g'ri chiziq o'tkazish mumkin" — bu aksiomami yoki teoremami?
Bu aksioma — isbotsiz qabul qilinadigan asosiy tasdiq.
Mustaqil ishlash uchun:
- Pifagor teoremasi aksiomami yoki teoremami?
- "Uchburchak — uchta nuqta va ularni tutashtiruvchi kesmalardan iborat figura" — bu ta'rifmi?
- "Parallel to'g'ri chiziqlar kesishmaydi" — aksiomami?
- Teorema isboti nima uchun kerak (aksiomadan farqini tushuntiring)?
Xossa 2 — teskari va qarama-qarshi teorema
"Agar A bo'lsa, B bo'ladi" teoremaning teskarisi — "Agar B bo'lsa, A bo'ladi" (har doim ham to'g'ri bo'lavermaydi).
1-misol: "Agar uchburchak teng yonli bo'lsa, asosidagi burchaklari teng" teoremaning teskarisini ayting.
Teskari teorema: "Agar uchburchakning asosidagi ikki burchagi teng bo'lsa, u teng yonli"
Mustaqil ishlash uchun:
- "Agar to'rtburchak kvadrat bo'lsa, barcha tomonlari teng" tasdig'ining teskarisi to'g'rimi?
- "Vertikal burchaklar teng" teoremasining teskarisi qanday bo'ladi?
- To'g'ri teorema va uning teskarisi doim ikkalasi ham to'g'ri bo'ladimi? Misol bilan tushuntiring.
- "Agar son 4 ga bo'linsa, u juft son" tasdig'ining teskarisini ayting va to'g'riligini tekshiring.
41. Geometrik masalalar va ularni yechish usullari
Xossa 1 — Pifagor teoremasi
To'g'ri burchakli uchburchakda: c² = a² + b² (c — gipotenuza, a,b — katetlar)
1-misol: Katetlari 3 va 4 bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchakning gipotenuzasini toping.
c = √(3²+4²) = √25 = 5
Mustaqil ishlash uchun:
- Katetlari 6 va 8 bo'lgan uchburchakning gipotenuzasini toping.
- Gipotenuza 13, bitta katet 5. Ikkinchi katetni toping.
- Katetlari 5 va 12 bo'lgan uchburchakning gipotenuzasini toping.
- Gipotenuza 10, bitta katet 6. Ikkinchi katetni toping.
Xossa 2 — yuzlarni hisoblash formulalari
Uchburchak: S=1/2·a·h; Trapetsiya: S=1/2·(a+b)·h; Romb: S=d₁·d₂/2
1-misol: Asosi 8, balandligi 5 bo'lgan uchburchakning yuzini toping.
S = 1/2·8·5 = 20
Mustaqil ishlash uchun:
- Tomonlari 6 va 9 bo'lgan to'g'ri to'rtburchakning yuzini toping.
- Diagonallari 6 va 8 bo'lgan rombning yuzini toping.
- Tomoni 5 bo'lgan kvadratning yuzini toping.
- Asoslari 4 va 10, balandligi 6 bo'lgan trapetsiyaning yuzini toping.
42. Stereometriyaning asosiy tushunchalari
Xossa 1 — nuqta, to'g'ri chiziq, tekislik aksiomalari
Bir to'g'ri chiziqda yotmagan 3 ta nuqta orqali yagona tekislik o'tkazish mumkin.
1-misol: Nechta nuqta (bir to'g'ri chiziqda yotmasa) bitta tekislikni aniqlaydi?
3 ta nuqta
Mustaqil ishlash uchun:
- Ikki kesishuvchi to'g'ri chiziq nechta tekislikni aniqlaydi?
- Bitta to'g'ri chiziq va unga tegishli bo'lmagan nuqta nechta tekislikni aniqlaydi?
- Ikki parallel to'g'ri chiziq nechta tekislikni aniqlaydi?
- Bir to'g'ri chiziqda yotgan nuqtalar orqali nechta tekislik o'tkazish mumkin?
Xossa 2 — tegishlilik va kesishish aksiomalari
Ikki har xil tekislik kesishsa, ularning kesishmasi to'g'ri chiziq bo'ladi.
1-misol: To'g'ri chiziqning ikki nuqtasi tekislikka tegishli bo'lsa, chiziqning o'zi tekislikka tegishlimi?
Ha, aksiomaga ko'ra butun to'g'ri chiziq tekislikka tegishli bo'ladi.
Mustaqil ishlash uchun:
- Ikki har xil tekislik kesishsa, kesishma qanday shakl bo'ladi?
- Bir to'g'ri chiziqda yotmagan uch nuqta orqali nechta tekislik o'tadi?
- Bitta tekislikda yotgan ikki to'g'ri chiziq nima bo'lishi mumkin?
- Ikki tekislik kesishmasa, ular qanday deyiladi?
43. Fazoda to'g'ri chiziqlar va tekisliklar
Xossa 1 — to'g'ri chiziqning tekislikka nisbatan joylashuvi
To'g'ri chiziq tekislikka nisbatan 3 xil joylashishi mumkin: tekislikda yotadi, kesib o'tadi yoki parallel.
1-misol: To'g'ri chiziq tekislikka nisbatan qanday joylashishi mumkin?
1) Tekislikda yotadi 2) Bitta nuqtada kesib o'tadi 3) Tekislikka parallel (umumiy nuqtasi yo'q)
Mustaqil ishlash uchun:
- To'g'ri chiziq tekislikni bitta nuqtada kesib o'tsa, bu nuqta nima deyiladi?
- To'g'ri chiziq tekislikka parallel bo'lish shartini ayting.
- To'g'ri chiziqning tekislikka perpendikulyarligi ta'rifini ayting.
- To'g'ri chiziq tekislikdagi ikkita kesishuvchi chiziqqa perpendikulyar bo'lsa, u tekislikka nisbatan qanday joylashadi?
Xossa 2 — proyeksiya va masofa
Nuqtadan tekislikkacha bo'lgan masofa — nuqtadan tekislikka tushirilgan perpendikulyar kesma uzunligi.
1-misol: Nuqtadan tekislikkacha bo'lgan masofa qanday aniqlanadi?
Nuqtadan tekislikka tushirilgan perpendikulyar kesmaning uzunligi orqali.
Mustaqil ishlash uchun:
- To'g'ri chiziqdan unga parallel tekislikkacha bo'lgan masofa qanday topiladi?
- Nuqtaning tekislikdagi proyeksiyasi nima?
- Tekislikka perpendikulyar to'g'ri chiziqning proyeksiyasi nimaga aylanadi?
- Qiyalik chiziq va uning proyeksiyasi orasidagi burchak qanday nomlanadi?
44. Fazoviy geometrik shakllar. Ko'pyoqlar
Xossa 1 — ko'pyoq elementlari va Eyler formulasi
Eyler formulasi: Yoq + Uch - Qirra = 2
1-misol: Kubning yoq, qirra va uch sonini toping.
6 ta yoq, 12 ta qirra, 8 ta uch Tekshirish: 6+8-12=2 ✓
Mustaqil ishlash uchun:
- Tetraedr (uchburchakli piramida)ning yoq, qirra, uch sonini toping.
- Parallelepipedning yoq, qirra, uch sonini toping.
- Beshburchakli prizmaning yoq sonini toping.
- Oktaedrning yoq, qirra, uch soni uchun Eyler formulasini tekshiring (8 yoq, 12 qirra, 6 uch).
Xossa 2 — muntazam ko'pyoqlar (Platon jismlari)
Jami 5 ta muntazam ko'pyoq mavjud: tetraedr, kub, oktaedr, dodekaedr, ikosaedr.
1-misol: Nechta muntazam ko'pyoq (Platon jismi) mavjud?
5 ta: tetraedr, kub, oktaedr, dodekaedr, ikosaedr
Mustaqil ishlash uchun:
- Kubning har bir yoqi qanday shakl?
- Tetraedrning har bir yoqi qanday shakl?
- Oktaedrning nechta yoqi bor?
- Muntazam ko'pyoq deb qanday ko'pyoqqa aytilishini tushuntiring.
45. Ko'pyoqlarni tasvirlash va modelini yasash
Xossa 1 — parallel proyeksiyalash orqali tasvirlash
Fazoviy shaklni tekislikda tasvirlashda ko'rinmas qirralar punktir chiziq bilan ko'rsatiladi.
1-misol: Kubni tekislikda tasvirlashda old yoq qanday shaklda chiziladi?
Old yoq to'g'ri kvadrat shaklda, orqa qirralar esa siljitilgan (parallelogramm ko'rinishida) chiziladi.
Mustaqil ishlash uchun:
- Prizmani tasvirlashda asoslar qanday chiziladi?
- Piramidani tasvirlashda uchdan asosga qanday chiziqlar tortiladi?
- Silindrni tasvirlashda asoslar qanday shaklda ko'rsatiladi?
- Kub yoyilmasida nechta kvadrat bo'lishini ayting.
Xossa 2 — yoyilma (razvyortka) orqali model yasash
Ko'pyoqning yoyilmasi — uning yoqlarini bir tekislikda burmasdan yozib chiqish.
1-misol: Kubning yoyilmasi nechta kvadratdan iborat?
6 ta kvadrat (kubning 6 ta yoqiga mos)
Mustaqil ishlash uchun:
- Tetraedrning yoyilmasi nechta uchburchakdan iborat?
- Asosi uchburchak bo'lgan to'g'ri prizmaning yoyilmasi qanday shakllardan iborat?
- Asosi kvadrat bo'lgan piramidaning yoyilmasi qanday shakllardan iborat?
- Silindrning yoyilmasi qanday shakllardan iborat?
46. Fazoda to'g'ri chiziqlarning o'zaro joylashuvi
Xossa 1 — kesishuvchi va parallel to'g'ri chiziqlar
Bitta tekislikda yotgan ikki to'g'ri chiziq: kesishadi yoki parallel bo'ladi.
1-misol: Bitta tekislikda yotgan ikki to'g'ri chiziq umumiy nuqtaga ega bo'lmasa, ular qanday deyiladi?
Parallel to'g'ri chiziqlar deyiladi.
Mustaqil ishlash uchun:
- Ikki to'g'ri chiziq bir nuqtada kesishsa va bitta tekislikda yotsa, bu qanday holat?
- Ikki to'g'ri chiziqning parallelligi qanday belgilanadi?
- Kesishuvchi ikki to'g'ri chiziq nechta umumiy nuqtaga ega?
- Bir tekislikda yotgan ikki to'g'ri chiziq necha xil holatda joylashishi mumkin?
Xossa 2 — to'g'ri chiziqlar orasidagi burchak
Kesishuvchi to'g'ri chiziqlar orasidagi burchak — ular hosil qilgan kichik burchak (0° dan 90° gacha).
1-misol: Ikki kesishuvchi to'g'ri chiziq orasidagi burchak qanday aniqlanadi?
Ular hosil qilgan ikki juft burchakdan kichigi (0°-90° oralig'ida) orqali aniqlanadi.
Mustaqil ishlash uchun:
- Ikki parallel to'g'ri chiziq orasidagi burchak nechaga teng?
- Ikki to'g'ri chiziq perpendikulyar bo'lsa, ular orasidagi burchak nechaga teng?
- Fazoda ikki to'g'ri chiziq bitta tekislikda yotmasligi mumkinmi?
- Ayqash to'g'ri chiziqlar orasidagi burchak qanday topilishini tushuntiring.
47. Ayqash to'g'ri chiziqlar
Xossa 1 — ayqash to'g'ri chiziqlar ta'rifi
Bitta tekislikda yotmaydigan — na kesishadigan, na parallel bo'lgan to'g'ri chiziqlar ayqash deyiladi.
1-misol: Ayqash to'g'ri chiziqlar qanday to'g'ri chiziqlar deyiladi?
Bitta tekislikda yotmaydigan, kesishmaydigan va parallel bo'lmagan to'g'ri chiziqlar.
Mustaqil ishlash uchun:
- Kubning AB qirrasi va CD₁ diagonali ayqashligini tushuntiring.
- Ayqash to'g'ri chiziqlar umumiy nuqtaga ega bo'la oladimi?
- Fazoda tasodifiy tanlangan ikki to'g'ri chiziq ko'pincha qanday joylashadi?
- Ayqash to'g'ri chiziqlar bitta tekislikka tegishli bo'lishi mumkinmi?
Xossa 2 — ayqash chiziqlar orasidagi masofa va burchak
Ayqash to'g'ri chiziqlar orasidagi masofa — ularga perpendikulyar umumiy kesma (umumiy perpendikulyar) uzunligi.
1-misol: Ayqash to'g'ri chiziqlar orasidagi masofa qanday aniqlanadi?
Ikkala chiziqqa ham perpendikulyar bo'lgan umumiy kesmaning uzunligi orqali.
Mustaqil ishlash uchun:
- Ayqash to'g'ri chiziqlar orasidagi burchak qanday topiladi?
- Umumiy perpendikulyar tushunchasini tushuntiring.
- Kub qirralaridan ayqash juftlikka misol keltiring.
- Ayqash to'g'ri chiziqlardan biriga parallel tekislik o'tkazish mumkinmi?
48. Fazoda to'g'ri chiziqlar va tekisliklarning o'zaro joylashuvi
Xossa 1 — uch xil joylashuv holati
To'g'ri chiziq va tekislik: 1) chiziq tekislikda yotadi, 2) bitta nuqtada kesishadi, 3) parallel.
1-misol: To'g'ri chiziq va tekislik o'zaro qanday joylashishi mumkin?
1) To'g'ri chiziq tekislikda yotadi 2) Bitta nuqtada kesishadi 3) Parallel (umumiy nuqtaga ega emas)
Mustaqil ishlash uchun:
- To'g'ri chiziq tekislikka parallel bo'lish shartini ayting.
- To'g'ri chiziq tekislikni kesib o'tganda hosil bo'lgan nuqta nima deyiladi?
- To'g'ri chiziq tekislikda yotishi uchun qanday shart bajarilishi kerak?
- Tekislikka perpendikulyar to'g'ri chiziq ta'rifini ayting.
Xossa 2 — perpendikulyarlik alomati
To'g'ri chiziq tekislikka perpendikulyar bo'lishi uchun tekislikdagi ikkita kesishuvchi chiziqqa perpendikulyar bo'lishi kifoya.
1-misol: To'g'ri chiziq tekislikka perpendikulyar bo'lishi uchun qanday shart bajarilishi kerak?
Tekislikdagi ikkita kesishuvchi to'g'ri chiziqqa perpendikulyar bo'lishi kerak.
Mustaqil ishlash uchun:
- Agar to'g'ri chiziq tekislikka perpendikulyar bo'lsa, u tekislikdagi barcha chiziqlarga perpendikulyarmi?
- Uch perpendikulyar teoremasini ayting.
- Nuqtadan tekislikka nechta perpendikulyar o'tkazish mumkin?
- Ikki parallel to'g'ri chiziqdan biri tekislikka perpendikulyar bo'lsa, ikkinchisi haqida nima deyish mumkin?
49. Fazoda tekisliklarning o'zaro joylashuvi
Xossa 1 — parallel va kesishuvchi tekisliklar
Ikki tekislik umumiy nuqtaga ega bo'lmasa — parallel; ega bo'lsa — to'g'ri chiziq bo'ylab kesishadi.
1-misol: Ikki tekislik umumiy nuqtaga ega bo'lmasa, ular qanday deyiladi?
Parallel tekisliklar deyiladi.
Mustaqil ishlash uchun:
- Ikki tekislik kesishsa, kesishma qanday shakl bo'ladi?
- Ikki tekislikning parallelligi qanday belgilanadi?
- Uchta tekislik bitta to'g'ri chiziqda kesishishi mumkinmi?
- Parallel tekisliklar orasidagi masofa qanday aniqlanadi?
Xossa 2 — ikki yoqli burchak
Ikki yoqli burchak — kesishish chizig'iga perpendikulyar, har bir tekislikda yotuvchi nurlar orasidagi burchak.
1-misol: Ikki kesishuvchi tekislik orasidagi burchak qanday aniqlanadi?
Kesishish chizig'iga perpendikulyar bo'lgan va har bir tekislikda yotuvchi nurlar orasidagi burchak orqali.
Mustaqil ishlash uchun:
- Ikki tekislik perpendikulyar bo'lishi uchun qanday shart bajarilishi kerak?
- Ikki yoqli burchakning yoqlari nima deyiladi?
- Ikki yoqli burchakning qirrasi nima?
- Parallel tekisliklar orasidagi burchak nechaga teng?
50. Fazoda parallel proyeksiyalash
Xossa 1 — parallel proyeksiyalash ta'rifi va xossalari
Parallel proyeksiyalashda parallellik va kesma nisbatlari saqlanadi.
1-misol: Parallel proyeksiyalashda to'g'ri chiziqning proyeksiyasi odatda nima bo'ladi?
To'g'ri chiziq bo'ladi (agar u proyeksiyalash yo'nalishiga parallel bo'lmasa).
Mustaqil ishlash uchun:
- Parallel kesmalarning proyeksiyalari qanday nisbatda bo'ladi?
- Parallel proyeksiyalashda figuraning yuzi saqlanadimi?
- Kesmaning o'rta nuqtasi proyeksiyalanganda nimaga aylanadi?
- Proyeksiyalash yo'nalishiga parallel to'g'ri chiziqning proyeksiyasi nima bo'ladi?
Xossa 2 — tekis shakllarning parallel proyeksiyasi
Parallelogrammning parallel proyeksiyasi яна parallelogramm bo'ladi (parallellik va nisbatlar saqlanadi).
1-misol: Parallelogrammning parallel proyeksiyasi qanday shakl bo'ladi?
Yana parallelogramm bo'ladi, chunki parallellik va tomon nisbatlari saqlanadi.
Mustaqil ishlash uchun:
- Uchburchakning parallel proyeksiyasi qanday shakl bo'ladi?
- Aylananing parallel proyeksiyasi odatda qanday shakl bo'ladi?
- Kvadratning parallel proyeksiyasi har doim kvadrat bo'ladimi?
- Parallel to'g'ri chiziqlarning proyeksiyalari ham parallel bo'ladimi?
A1. Qo'shish amali
Xossa 1 — ko'p xonali sonlarni qo'shish
Sonlarni xona qiymatiga mos ustma-ust yozib, o'ngdan chapga qo'shamiz; yig'indi 10 dan oshsa, 1 ni keyingi xonaga o'tkazamiz.
1-misol: 2457 + 1386 ni hisoblang.
Birlik: 7+6=13, 3 yozamiz, 1 ni o'tkazamiz O'nlik: 5+8+1=14, 4 yozamiz, 1 ni o'tkazamiz Yuzlik: 4+3+1=8 Minglik: 2+1=3 Javob: 3843
Mustaqil ishlash uchun:
- 3568 + 4275 ni hisoblang.
- 12045 + 8976 ni hisoblang.
- 999 + 1 ni hisoblang.
- 45678 + 23456 ni hisoblang.
Xossa 2 — musbat va manfiy sonlarni qo'shish
Xil ishorali sonlarni qo'shishda modullari qo'shilib, umumiy ishora saqlanadi; qarama-qarshi ishoralarda katta moduldan kichigi ayirilib, katta modul ishorasi qo'yiladi.
1-misol: -7 + 12 ni hisoblang.
|12| > |-7| 12 - 7 = 5 Javob: natija musbat, ya'ni 5
Mustaqil ishlash uchun:
- -15 + 9 ni hisoblang.
- -8 + (-6) ni hisoblang.
- 23 + (-30) ni hisoblang.
- -12 + (-19) ni hisoblang.
A2. Ayirish amali
Xossa 1 — ko'p xonali sonlarni ayirish
Kamayuvchidan ayriluvchini xona qiymatiga mos ustma-ust yozib ayiramiz; yetmasa qo'shni xonadan 1 (ya'ni 10) qarzga olamiz.
1-misol: 5234 - 1876 ni hisoblang.
Birlik: 4-6 yetmaydi, 14-6=8, qarzga oldik O'nlik: 2-1(qarz)-7 yetmaydi, 12-1-7=4, yana qarz Yuzlik: 2-1(qarz)-8 yetmaydi, 12-1-8=3, yana qarz Minglik: 5-1(qarz)-1=3 Javob: 3358
Mustaqil ishlash uchun:
- 8302 - 4567 ni hisoblang.
- 10000 - 3456 ni hisoblang.
- 725 - 289 ni hisoblang.
- 9004 - 5678 ni hisoblang.
Xossa 2 — manfiy natijali va manfiy sonlar bilan ayirish
a - b = a + (-b): ayirish har doim qarama-qarshi sonni qo'shishga almashtiriladi.
1-misol: 6 - 15 ni hisoblang.
6 - 15 = 6 + (-15) |15| > |6| => natija manfiy 15 - 6 = 9 Javob: -9
Mustaqil ishlash uchun:
- -4 - 9 ni hisoblang.
- 20 - (-5) ni hisoblang.
- -13 - (-13) ni hisoblang.
- 7 - 30 ni hisoblang.
A3. Ko'paytirish amali
Xossa 1 — ko'p xonali sonni bir xonali songa ko'paytirish
Har bir xonani navbat bilan ko'paytiramiz, 10 dan oshgan qismini keyingi xonaga o'tkazamiz.
1-misol: 246 × 7 ni hisoblang.
6×7=42, 2 yozamiz, 4 ni o'tkazamiz 4×7=28, +4=32, 2 yozamiz, 3 ni o'tkazamiz 2×7=14, +3=17 Javob: 1722
Mustaqil ishlash uchun:
- 354 × 6 ni hisoblang.
- 1208 × 4 ni hisoblang.
- 89 × 9 ni hisoblang.
- 705 × 8 ni hisoblang.
Xossa 2 — ikki ko'p xonali sonni ko'paytirish
Ikkinchi ko'paytuvchining har bir xonasiga alohida ko'paytirib, natijalarni mos xona siljishi bilan qo'shamiz.
1-misol: 23 × 15 ni hisoblang.
23×5=115 23×10=230 115+230=345 Javob: 345
Mustaqil ishlash uchun:
- 34 × 12 ni hisoblang.
- 45 × 20 ni hisoblang.
- 18 × 16 ni hisoblang.
- 27 × 14 ni hisoblang.
A4. Bo'lish amali
Xossa 1 — qoldiqsiz bo'lish
a ÷ b = c, agar b × c = a bo'lsa (b≠0). Bo'linma to'g'ri topilganini tekshirish uchun ko'paytirib ko'ramiz.
1-misol: klass 144 ÷ 12 ni hisoblang.
12 × 12 = 144 Javob: 12
Mustaqil ishlash uchun:
- 225 ÷ 15 ni hisoblang.
- 504 ÷ 8 ni hisoblang.
- 1000 ÷ 25 ni hisoblang.
- 96 ÷ 6 ni hisoblang.
Xossa 2 — qoldiq bilan bo'lish
a = b × q + r (0 ≤ r < b): a — bo'linuvchi, b — bo'luvchi, q — bo'linma, r — qoldiq.
1-misol: 47 ni 5 ga qoldiq bilan bo'ling.
5 × 9 = 45, 47-45=2 Javob: bo'linma 9, qoldiq 2
Mustaqil ishlash uchun:
- 58 ni 7 ga qoldiq bilan bo'ling.
- 100 ni 9 ga qoldiq bilan bo'ling.
- 23 ni 4 ga qoldiq bilan bo'ling.
- 77 ni 6 ga qoldiq bilan bo'ling.
A5. Foizlar bilan amallar
Xossa 1 — sonning foizini topish
a ning b% ini topish: a × b / 100.
1-misol: 240 ning 25% ini toping.
240 × 25 / 100 = 240 × 0,25 = 60 Javob: 60
Mustaqil ishlash uchun:
- 500 ning 12% ini toping.
- 80 ning 50% ini toping.
- 1200 ning 5% ini toping.
- 360 ning 10% ini toping.
Xossa 2 — foiz orqali sonni (butunni) topish va foizli o'zgarish
Agar a soni butunning b% i bo'lsa, butun = a × 100 / b. Narxni x% ga oshirish: yangi = eski × (1 + x/100); kamaytirish: yangi = eski × (1 - x/100).
1-misol: Mahsulot narxi 150 000 so'm, unga 20% chegirma qilindi. Yangi narxni toping.
Chegirma: 150000 × 20/100 = 30000 Yangi narx: 150000 - 30000 = 120000 Javob: 120 000 so'm
Mustaqil ishlash uchun:
- 40 soni biror sonning 20% i bo'lsa, o'sha sonni toping.
- Narxi 80 000 so'm bo'lgan buyumga 15% ustama qo'shilsa, yangi narxni toping.
- 90 soni qaysi sonning 30% i ekanini toping.
- 200 000 so'mlik tovar narxi 10% ga oshdi. Yangi narxni toping.
A6. Darajaga ko'tarish amali
Xossa 1 — natural daraja ta'rifi
aⁿ = a·a·...·a (n marta). a⁰=1 (a≠0); a¹=a.
1-misol: 2⁵ ni hisoblang.
2⁵ = 2·2·2·2·2 = 32 Javob: 32
Mustaqil ishlash uchun:
- 3³ ni hisoblang.
- 5² ni hisoblang.
- 10³ ni hisoblang.
- 7⁰ ni hisoblang.
Xossa 2 — manfiy asosni darajaga ko'tarish
Manfiy sonning juft darajasi musbat, toq darajasi manfiy bo'ladi: (-a)ⁿ > 0 (n juft), (-a)ⁿ < 0 (n toq).
1-misol: (-2)³ ni hisoblang.
(-2)³ = (-2)·(-2)·(-2) = 4·(-2) = -8 Javob: -8 (daraja toq bo'lgani uchun natija manfiy)
Mustaqil ishlash uchun:
- (-3)² ni hisoblang.
- (-2)⁴ ni hisoblang.
- (-1)⁽⁰⁰ ni hisoblang.
- (-5)² ni hisoblang.
A7. Ko'paytirish (karra) jadvali
Xossa 1 — 1 dan 10 gacha karra jadvali
Karra jadvali — 1 dan 10 (yoki 12) gacha bo'lgan sonlarning o'zaro ko'paytmalari jadvali; yodda tutish hisoblashni tezlashtiradi.
1-misol: 7 × 8 ni hisoblang (karra jadvalidan).
7 × 8 = 56 Javob: 56
Mustaqil ishlash uchun:
- 6 × 9 ni hisoblang.
- 8 × 8 ni hisoblang.
- 7 × 7 ni hisoblang.
- 9 × 9 ni hisoblang.
Xossa 2 — jadvaldan amaliy foydalanish
Katta sonlarni ko'paytirishda ham karra jadvali asosiy tayanch bo'ladi: masalan 60×70 ni topishda 6×7=42 dan foydalanib, oxiriga ikkita nol qo'shamiz.
1-misol: 60 × 70 ni karra jadvalidan foydalanib hisoblang.
6 × 7 = 42 60 × 70 = 4200 Javob: 4200
Mustaqil ishlash uchun:
- 40 × 80 ni hisoblang.
- 50 × 90 ni hisoblang.
- 6 × 12 ni hisoblang.
- 9 × 12 ni hisoblang.
A8. Sonlar
Xossa 1 — xona birliklari va sonni yozish
Ko'p xonali sonda har bir raqamning qiymati uning turgan xonasiga bog'liq: birlar, o'nlar, yuzlar, minglar... Masalan, 4 725 = 4·1000 + 7·100 + 2·10 + 5.
1-misol: 38 614 sonining yuzlar xonasidagi raqamni toping.
O'ngdan: 4 — birlar, 1 — o'nlar, 6 — yuzlar Javob: 6
Mustaqil ishlash uchun:
- 5 ta yuzlik, 0 ta o'nlik va 7 ta birlikdan iborat sonni yozing.
- 92 481 sonining minglar xonasidagi raqamni toping.
- Eng kichik to'rt xonali natural sonni yozing.
- 60 537 sonining raqamlari yig'indisini toping.
Xossa 2 — yaxlitlash, juft va toq sonlar
Yaxlitlashda keyingi xona raqami 0–4 bo'lsa, son pastga, 5–9 bo'lsa yuqoriga yaxlitlanadi. 2 ga qoldiqsiz bo'linadigan son — juft, bo'linmaydigani — toq.
1-misol: 47 386 sonini yuzlar xonasigacha yaxlitlang.
Yuzlar xonasida 3, keyingi (o'nlar) raqami 8 ≥ 5 Demak 3 bittaga ortadi: 47 400 Javob: 47 400
Mustaqil ishlash uchun:
- 8 452 ni o'nlargacha yaxlitlang.
- 12 dan 30 gacha nechta juft son bor?
- 15 dan 35 gacha nechta toq son bor?
- 63 719 ni minglargacha yaxlitlang.
Xossa 3 — butun sonlar, qarama-qarshi son va modul
Butun sonlar: … −2, −1, 0, 1, 2 …. a ga qarama-qarshi son −a. Sonning moduli |a| — son o'qida 0 gacha bo'lgan masofa, u doim manfiy emas: |−7| = 7.
1-misol: −12; 5; −3; 0 sonlaridan eng kichigini toping.
Son o'qida eng chapda turgan son eng kichik Javob: −12
Mustaqil ishlash uchun:
- −45 soniga qarama-qarshi sonni toping.
- |−86| ni hisoblang.
- Rim raqamidagi XXIV sonini arab raqamida yozing.
- 24 va 40 orasida (ular kirmaydi) nechta natural son bor?
51. Qisqa ko'paytirish formulalari
Xossa 1 — kvadrat formulalari
(a±b)² = a² ± 2ab + b²; a² - b² = (a-b)(a+b)
1-misol: (2x+3)² ni yoying.
(2x+3)² = (2x)² + 2·2x·3 + 3² = 4x² + 12x + 9
Mustaqil ishlash uchun:
- (x-5)² ni yoying.
- (3x+1)² ni yoying.
- x² - 16 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
- 9x² - 25y² ni ko'paytuvchilarga ajrating.
Xossa 2 — kub formulalari
a³ + b³ = (a+b)(a²-ab+b²); a³ - b³ = (a-b)(a²+ab+b²)
1-misol: x³ + 8 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
x³ + 8 = x³ + 2³ = (x+2)(x² - 2x + 4)
Mustaqil ishlash uchun:
- x³ - 27 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
- 8x³ + 1 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
- (x+2)³ ni yoying.
- 27 - x³ ni ko'paytuvchilarga ajrating.
52. Ko'phadni ko'paytuvchilarga ajratish
Xossa 1 — umumiy ko'paytuvchi va guruhlash usuli
ax + ay = a(x+y); ax+ay+bx+by = a(x+y)+b(x+y) = (a+b)(x+y)
1-misol: 2x² + 2xy - 3x - 3y ni ko'paytuvchilarga ajrating.
2x² + 2xy - 3x - 3y = 2x(x+y) - 3(x+y) = (x+y)(2x-3)
Mustaqil ishlash uchun:
- x³ - x² + x - 1 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
- 5x² - 5y² + 10x - 10y ni ko'paytuvchilarga ajrating.
- 3x² + 3xy - 2x - 2y ni ko'paytuvchilarga ajrating.
- a²b - ab² + a - b ni ko'paytuvchilarga ajrating.
Xossa 2 — kvadrat uchhadni ko'paytuvchilarga ajratish
ax²+bx+c = a(x-x₁)(x-x₂), bunda x₁, x₂ — D=b²-4ac orqali topiladigan ildizlar
1-misol: 6x² - x - 1 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
D = 1 + 24 = 25, √D = 5 x = (1±5)/12 → x₁=1/2, x₂=-1/3 6x²-x-1 = 6(x-1/2)(x+1/3) = (2x-1)(3x+1)
Mustaqil ishlash uchun:
- x² - 5x + 6 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
- 2x² + 5x + 2 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
- 3x² - 7x + 2 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
- x² + 3x - 10 ni ko'paytuvchilarga ajrating.
53. Modulli tenglamalar va tengsizliklar
Xossa 1 — |x| = a ko'rinishdagi tenglama
|x| = a (a≥0) ⇔ x = a yoki x = -a; agar a<0 bo'lsa, yechim yo'q
1-misol: |2x-3| = 5 tenglamani yeching.
2x-3 = 5 → x = 4 2x-3 = -5 → x = -1 Javob: x=4 yoki x=-1
Mustaqil ishlash uchun:
- |x+1| = 4 tenglamani yeching.
- |3x-2| = 7 tenglamani yeching.
- |5-x| = 3 tenglamani yeching.
- |4x+1| = 0 tenglamani yeching.
Xossa 2 — |x| < a va |x| > a ko'rinishdagi tengsizliklar
|x| < a (a>0) ⇔ -a < x < a; |x| > a (a>0) ⇔ x < -a yoki x > a
1-misol: |x-2| < 3 tengsizlikni yeching.
-3 < x-2 < 3 -1 < x < 5 Javob: x ∈ (-1; 5)
Mustaqil ishlash uchun:
- |x-4| ≤ 2 tengsizlikni yeching.
- |2x+1| > 3 tengsizlikni yeching.
- |x+3| < 1 tengsizlikni yeching.
- |3x-6| ≥ 9 tengsizlikni yeching.
54. Arifmetik progressiya
Xossa 1 — n-hadning formulasi
aₙ = a₁ + (n-1)d, bunda d — ayirma (d = aₙ₊₁ - aₙ)
1-misol: a₁=3, d=4 bo'lsa, a₁₀ ni toping.
a₁₀ = 3 + 9·4 = 3 + 36 = 39
Mustaqil ishlash uchun:
- a₁=5, d=3 bo'lsa, a₈ ni toping.
- a₁=2, d=-3 bo'lsa, a₁₂ ni toping.
- a₃=11, a₄=23 bo'lsa, d ni toping.
- a₁=-2, d=4 bo'lsa, a₁₅ ni toping.
Xossa 2 — dastlabki n ta had yig'indisi
Sₙ = n·(a₁+aₙ)/2 = n·(2a₁+(n-1)d)/2
1-misol: a₁=3, d=4 progressiyaning dastlabki 10 ta hadi yig'indisini toping.
a₁₀=39 (yuqoridagi misoldan) S₁₀ = 10·(3+39)/2 = 10·42/2 = 210
Mustaqil ishlash uchun:
- a₁=4, d=5 progressiyaning dastlabki 6 ta hadi yig'indisini toping.
- a₁=1, d=2 progressiyaning dastlabki 20 ta hadi yig'indisini toping.
- a₁=10, d=-2 progressiyaning dastlabki 8 ta hadi yig'indisini toping.
- a₁=-5, d=3 progressiyaning dastlabki 12 ta hadi yig'indisini toping.
55. Geometrik progressiya
Xossa 1 — n-hadning formulasi
bₙ = b₁·qⁿ⁻¹, bunda q — maxraj (q = bₙ₊₁/bₙ, q≠0)
1-misol: b₁=2, q=3 bo'lsa, b₅ ni toping.
b₅ = 2·3⁴ = 2·81 = 162
Mustaqil ishlash uchun:
- b₁=81, q=1/3 bo'lsa, b₄ ni toping.
- b₁=5, q=2 bo'lsa, b₆ ni toping.
- b₁=-3, q=-2 bo'lsa, b₅ ni toping.
- b₁=100, q=0.1 bo'lsa, b₃ ni toping.
Xossa 2 — dastlabki n ta had yig'indisi va cheksiz kamayuvchi progressiya
Sₙ = b₁(qⁿ-1)/(q-1) (q≠1); |q|<1 bo'lganda S = b₁/(1-q)
1-misol: b₁=8, q=1/2 bo'lgan cheksiz kamayuvchi progressiyaning yig'indisini toping.
S = b₁/(1-q) = 8/(1-1/2) = 8/(1/2) = 16
Mustaqil ishlash uchun:
- b₁=2, q=3 progressiyaning dastlabki 5 ta hadi yig'indisini (S₅) toping.
- b₁=6, q=1/3 bo'lgan cheksiz kamayuvchi progressiyaning yig'indisini toping.
- b₁=4, q=-1/2 bo'lgan cheksiz kamayuvchi progressiyaning yig'indisini toping.
- b₁=5, q=2 progressiyaning dastlabki 6 ta hadi yig'indisini (S₆) toping.
56. Nisbat, proporsiya va foizli masalalar
Xossa 1 — proporsiya xossasi
a:b = c:d ⇔ a·d = b·c (o'rtа va chetki hadlar ko'paytmasi)
1-misol: x:15 = 4:5 tenglamadan x ni toping.
5x = 15·4 5x = 60 x = 12
Mustaqil ishlash uchun:
- x:8 = 3:4 tenglamadan x ni toping.
- 12:x = 3:5 tenglamadan x ni toping.
- x:6 = 7:3 tenglamadan x ni toping.
- 9:12 = x:8 tenglamadan x ni toping.
Xossa 2 — foizli masalalar
A sonining p% i = A·p/100; b soni a soningnecha foizini tashkil qiladi: (b/a)·100%
1-misol: 250 ning 12% i nechaga teng?
250·12/100 = 250·0.12 = 30
Mustaqil ishlash uchun:
- 480 ning 25% i nechaga teng?
- 60 soni 240 ning necha foizini tashkil qiladi?
- Narxi 200 000 so'm bo'lgan tovar 15% chegirma bilan sotilsa, yangi narxi nechaga teng bo'ladi?
- Bir sonning 20% i 36 ga teng bo'lsa, shu sonni toping.
57. O'rta qiymatlar (arifmetik, geometrik, garmonik)
Xossa 1 — arifmetik va geometrik o'rta
Arifmetik o'rta: A = (a+b)/2; Geometrik o'rta: G = √(ab) (a,b ≥ 0)
1-misol: a=4, b=16 sonlarining arifmetik va geometrik o'rtalarini toping.
A = (4+16)/2 = 10 G = √(4·16) = √64 = 8
Mustaqil ishlash uchun:
- a=9, b=16 sonlarining arifmetik o'rtasini toping.
- a=1, b=9 sonlarining geometrik o'rtasini toping.
- a=6, b=24 sonlarining arifmetik va geometrik o'rtalarini toping.
- a=25, b=4 sonlarining geometrik o'rtasini toping.
Xossa 2 — garmonik o'rta va o'rtalar orasidagi munosabat
Garmonik o'rta: H = 2ab/(a+b); musbat a,b uchun A ≥ G ≥ H
1-misol: a=4, b=16 sonlarining garmonik o'rtasini toping.
H = 2·4·16/(4+16) = 128/20 = 6.4 (Tekshirish: A=10 ≥ G=8 ≥ H=6.4 — munosabat bajarilmoqda)
Mustaqil ishlash uchun:
- a=6, b=3 sonlarining garmonik o'rtasini toping.
- a=8, b=8 sonlarining arifmetik, geometrik va garmonik o'rtalarini toping (natijalarni solishtiring).
- a=2, b=18 sonlarining barcha uchala o'rtasini toping.
- a=10, b=40 sonlarining garmonik o'rtasini toping.
58. Determinantlar va Kramer usuli
Xossa 1 — ikkinchi tartibli determinant
|a b; c d| = a·d - b·c
1-misol: |2 3; 1 4| determinantni hisoblang.
|2 3; 1 4| = 2·4 - 3·1 = 8 - 3 = 5
Mustaqil ishlash uchun:
- |3 2; 1 4| determinantni hisoblang.
- |5 -1; 2 3| determinantni hisoblang.
- |0 5; 5 0| determinantni hisoblang.
- |-2 3; 4 1| determinantni hisoblang.
Xossa 2 — Kramer usuli
a₁x+b₁y=c₁, a₂x+b₂y=c₂ sistemasi uchun: D=|a₁ b₁;a₂ b₂|, Dₓ=|c₁ b₁;c₂ b₂|, Dₛ=|a₁ c₁;a₂ c₂|, x=Dₓ/D, y=Dₛ/D
1-misol: 2x+y=5, x-y=1 sistemasini Kramer usulida yeching.
D = |2 1;1 -1| = 2·(-1)-1·1 = -3 Dₓ = |5 1;1 -1| = 5·(-1)-1·1 = -6 Dₛ = |2 5;1 1| = 2·1-1·5 = -3 x = Dₓ/D = -6/-3 = 2, y = Dₛ/D = -3/-3 = 1 Javob: (2; 1)
Mustaqil ishlash uchun:
- 3x+2y=8, x-y=1 sistemasini Kramer usulida yeching.
- x+y=6, 2x-y=3 sistemasini Kramer usulida yeching.
- 2x-3y=1, x+y=3 sistemasini Kramer usulida yeching.
- 4x+y=9, x-2y=-3 sistemasini Kramer usulida yeching.
59. Funksiyaning limiti asoslari
Xossa 1 — limitning asosiy qoidalari
lim(f±g) = lim f ± lim g; lim(f·g) = lim f·lim g; lim(f/g) = lim f / lim g (lim g≠0)
1-misol: lim (x→2) (x²-4)/(x-2) ni toping.
(x²-4)/(x-2) = (x-2)(x+2)/(x-2) = x+2 (x≠2) lim (x→2) (x+2) = 4
Mustaqil ishlash uchun:
- lim (x→3) (x²-9)/(x-3) ni toping.
- lim (x→1) (x²-1)/(x-1) ni toping.
- lim (x→-1) (x²+3x+2)/(x+1) ni toping.
- lim (x→∞) 1/x ni toping.
Xossa 2 — birinchi ajoyib limit
lim (x→0) sin(x)/x = 1 — bundan foydalanib sin(kx)/x va tg(kx)/x ko'rinishidagi limitlar topiladi
1-misol: lim (x→0) sin(3x)/x ni toping.
sin(3x)/x = 3· sin(3x)/(3x) lim (x→0) 3·sin(3x)/(3x) = 3·1 = 3
Mustaqil ishlash uchun:
- lim (x→0) sin(5x)/x ni toping.
- lim (x→0) tg(2x)/x ni toping.
- lim (x→0) sin(x)/(3x) ni toping.
- lim (x→0) sin(4x)/sin(2x) ni toping.
60. Hosila va uning tatbiqlari (asosiy formulalar)
Xossa 1 — asosiy hosila formulalari
(xⁿ)' = n·xⁿ⁻¹; (C)'=0; (u±v)'=u'±v'; (sin x)'=cos x; (cos x)'=-sin x
1-misol: y = x³ - 3x² + 2 funksiyaning hosilasini va y'(1) qiymatini toping.
y' = 3x² - 6x y'(1) = 3·1 - 6·1 = 3 - 6 = -3
Mustaqil ishlash uchun:
- y = x⁴ funksiyaning hosilasini toping.
- y = x³ - 3x funksiyaning x=2 nuqtadagi hosilasini (y'(2)) toping.
- y = sin x + cos x funksiyaning hosilasini toping.
- y = 5 (o'zgarmas funksiya) ning hosilasini toping.
Xossa 2 — hosilaning geometrik ma'nosi: urinma tenglamasi
f funksiyaning x=a nuqtadagi urinmasi: y = f(a) + f'(a)·(x-a)
1-misol: y = x² funksiyaning x₀=1 nuqtadagi urinma tenglamasini tuzing.
f(1) = 1, f'(x) = 2x, f'(1) = 2 y = 1 + 2(x-1) = 2x - 1
Mustaqil ishlash uchun:
- y = x² funksiyaning x₀=3 nuqtadagi urinma tenglamasini tuzing.
- y = x³ funksiyaning x₀=1 nuqtadagi urinma tenglamasini tuzing.
- y = √x funksiyaning x₀=4 nuqtadagi urinma tenglamasini tuzing.
- y = 1/x funksiyaning x₀=1 nuqtadagi urinma tenglamasini tuzing.
61. Bo'linish belgilari, EKUB va EKUK
Xossa 1 — bo'linish belgilari
2 ga: oxirgi raqam juft; 3 ga: raqamlar yig'indisi 3·ga bo'linsa; 5 ga: oxiri 0 yoki 5; 9 ga: raqamlar yig'indisi 9 ga bo'linsa; 10 ga: oxiri 0
1-misol: 3564 soni 2, 3, 4 va 9 ga bo'linadimi, tekshiring.
Oxirgi raqam 4 (juft) → 2 ga bo'linadi Raqamlar yig'indisi 3+5+6+4=18, 18 ⋮ 3 va ⋮ 9 → 3 va 9 ga bo'linadi Oxirgi ikki xona 64, 64 ⋮ 4 → 4 ga bo'linadi Javob: 3564 soni 2, 3, 4 va 9 ning barchasiga bo'linadi
Mustaqil ishlash uchun:
- 156 soni 3 ga bo'linishini raqamlar yig'indisi orqali tekshiring.
- 2340 soni 2, 5 va 10 ga bo'linadimi, tekshiring.
- 4185 soni 9 ga bo'linadimi, tekshiring.
- 7128 soni 4 ga bo'linadimi (oxirgi ikki xonasini tekshiring).
Xossa 2 — EKUB (eng katta umumiy bo'luvchi) va EKUK (eng kichik umumiy karrali)
EKUB(a,b) · EKUK(a,b) = a·b — ikkita natural son uchun bu munosabat doim o'rinli
1-misol: 36 va 48 sonlarining EKUB va EKUKini toping.
36 = 2²·3², 48 = 2⁴·3 EKUB = 2²·3 = 12 EKUK = 2⁴·3² = 144 (tekshirish: 12·144 = 1728 = 36·48)
Mustaqil ishlash uchun:
- 24 va 36 sonlarining EKUB va EKUKini toping.
- 18 va 24 sonlarining EKUBini toping.
- 15 va 20 sonlarining EKUKini toping.
- 8 va 12 sonlarining EKUKini toping.
62. Kvadrat ildiz va ratsional ko'rsatkichli daraja
Xossa 1 — ildiz xossalari
√a · √b = √(ab) (a,b≥0); √a / √b = √(a/b) (a≥0, b>0)
1-misol: √50 ni soddalashtiring.
√50 = √(25·2) = √25·√2 = 5√2
Mustaqil ishlash uchun:
- √12 ni soddalashtiring.
- √8 · √2 ko'paytmani hisoblang.
- √72 ni soddalashtiring.
- √27 / √3 nisbatni hisoblang.
Xossa 2 — ratsional ko'rsatkichli daraja
aⁿₕₛⁿ = ⁿ√(aᵍ) = (ⁿ√a)ᵍ (a>0)
1-misol: 8²⁄³ ni hisoblang.
8²⁄³ = (³√8)² = 2² = 4
Mustaqil ishlash uchun:
- 27¹⁄³ ni hisoblang.
- 16³⁄⁴ ni hisoblang.
- 9¹⁄² ni hisoblang.
- 4&sup5;⁄² ni hisoblang.
63. Vyet teoremasi
Xossa 1 — to'g'ri teorema
ax²+bx+c=0 (a≠0) ning ildizlari x₁, x₂ uchun: x₁+x₂ = -b/a, x₁·x₂ = c/a
1-misol: x²-9x+20=0 tenglama ildizlarining yig'indisi va ko'paytmasini (tenglamani yechmasdan) toping.
a=1, b=-9, c=20 x₁+x₂ = -b/a = 9 x₁·x₂ = c/a = 20
Mustaqil ishlash uchun:
- x²-7x+10=0 tenglama uchun x₁+x₂ va x₁·x₂ ni toping.
- 2x²-7x+3=0 tenglama uchun x₁+x₂ va x₁·x₂ ni toping.
- x²+5x-14=0 tenglama uchun x₁+x₂ va x₁·x₂ ni toping.
- 3x²+8x-3=0 tenglama uchun x₁+x₂ va x₁·x₂ ni toping.
Xossa 2 — teskari masala: ildizlar bo'yicha tenglama tuzish
Agar x₁+x₂=S va x₁·x₂=P bo'lsa, keltirilgan kvadrat tenglama: x² - Sx + P = 0
1-misol: ildizlari yig'indisi 5 va ko'paytmasi 6 bo'lgan kvadrat tenglama tuzing.
S=5, P=6 x² - 5x + 6 = 0
Mustaqil ishlash uchun:
- Ildizlari yig'indisi 8 va ko'paytmasi 15 bo'lgan kvadrat tenglama tuzing.
- Ildizlari yig'indisi -3 va ko'paytmasi -10 bo'lgan kvadrat tenglama tuzing.
- Ildizlari 4 va 7 bo'lgan keltirilgan kvadrat tenglamani tuzing.
- Ildizlari -2 va 9 bo'lgan keltirilgan kvadrat tenglamani tuzing.
64. Irratsional tenglamalar
Xossa 1 — √f(x) = g(x) ko'rinishidagi tenglama
√f(x) = g(x) ⇒ g(x)≥0 va f(x)=[g(x)]² — ikkala shart bajarilgandagina yechim to'g'ri (chet ildizlarni yo'qotish kerak)
1-misol: √(x+3) = x-3 tenglamani yeching.
x+3 = (x-3)² = x²-6x+9 x²-7x+6=0 → x=1 yoki x=6 Shart: x-3≥0, ya'ni x≥3 — x=1 bu shartga mos kelmaydi (chet ildiz) Tekshirish (x=6): √9=3, 6-3=3 ✓ Javob: x=6
Mustaqil ishlash uchun:
- √(x+7) = x-5 tenglamani yeching va chet ildizlarni aniqlang.
- √(3x+1) = 4 tenglamani yeching.
- √(2x+5) = x+1 tenglamani yeching.
- √(x-2) = -3 tenglamaning nechta yechimi borligini aniqlang.
Xossa 2 — √f(x) = √g(x) ko'rinishidagi tenglama
√f(x) = √g(x) ⇔ f(x)=g(x), bunda f(x)≥0 (yoki g(x)≥0) sharti bajarilishi kerak
1-misol: √(2x-1) = √(x+4) tenglamani yeching.
2x-1 = x+4 x = 5 Tekshirish: 2·5-1=9≥0 ✓, √9=3, √(5+4)=√9=3 ✓ Javob: x=5
Mustaqil ishlash uchun:
- √(3x-2) = √(x+6) tenglamani yeching.
- √(4x+1) = √(2x+9) tenglamani yeching.
- √(5x-4) = √(3x+2) tenglamani yeching.
- √(x²-3) = √(2x) tenglamani yeching.
65. Funksiyaning aniqlanish sohasi (ODZ)
Xossa 1 — kasr funksiya
y = f(x)/g(x) ko'rinishidagi funksiya uchun aniqlanish sohasi: g(x) ≠ 0 bo'lgan barcha x lar
1-misol: y = 1/(x-3) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
Maxraj nolga teng bo'lmasligi kerak: x-3≠0 → x≠3 D(y) = R \ {3}
Mustaqil ishlash uchun:
- y = 1/(x-5) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
- y = 1/(x²-4) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
- y = (x+1)/(x²-9) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
- y = 2/(x+7) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
Xossa 2 — juft darajali ildiz ostidagi funksiya
y = √f(x) ko'rinishidagi funksiya uchun aniqlanish sohasi: f(x) ≥ 0 bo'lgan barcha x lar
1-misol: y = √(x-4) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
x-4 ≥ 0 → x ≥ 4 D(y) = [4; +∞)
Mustaqil ishlash uchun:
- y = √(x-7) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
- y = 1/√(x-2) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
- y = √(9-x²) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
- y = √(2x+6) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
66. Gorner sxemasi va Bezu teoremasi
Xossa 1 — Bezu teoremasi
P(x) ko'phadni (x-a) ga bo'lishdan qolgan qoldiq P(a) ga teng. Agar P(a)=0 bo'lsa, (x-a) — P(x) ning ko'paytuvchisi
1-misol: P(x)=x³-2x²-x+2 uchun P(1) ni hisoblang va xulosa chiqaring.
P(1) = 1 - 2 - 1 + 2 = 0 P(1)=0 bo'lgani uchun (x-1) — P(x) ning ko'paytuvchisi
Mustaqil ishlash uchun:
- P(x)=x²-5x+6 uchun P(2) ni hisoblang va xulosa chiqaring.
- P(x)=x³+3x²-4 uchun P(1) ni hisoblang.
- P(x)=x³-1 uchun P(1) ni hisoblang.
- P(x)=2x²-3x-2 uchun P(2) ni hisoblang.
Xossa 2 — Gorner sxemasi
P(x) ni (x-a) ga Gorner sxemasi bilan bo'lish: koeffitsientlar ustida ketma-ket b₀=a₀, bₖ=aₖ+a·bₖ⁻₁ amali bajariladi
1-misol: P(x)=x³-2x²-x+2 ni Gorner sxemasi bilan (x-1) ga bo'ling.
Koeffitsientlar: 1, -2, -1, 2; a=1 1 | -2+1·1=-1 | -1+1·(-1)=-2 | 2+1·(-2)=0 (qoldiq) Bo'linma: x²-x-2, qoldiq: 0 P(x) = (x-1)(x²-x-2) = (x-1)(x-2)(x+1)
Mustaqil ishlash uchun:
- P(x)=x³-6x²+11x-6 ni Gorner sxemasi bilan (x-1) ga bo'ling.
- P(x)=x³+2x²-5x-6 ni Gorner sxemasi bilan (x+1) ga bo'ling.
- P(x)=x³-3x-2 ni Gorner sxemasi bilan (x+1) ga bo'ling.
- P(x)=x³-4x²+x+6 ni Gorner sxemasi bilan (x-3) ga bo'ling.
67. Logarifm xossalari va sodda logarifmik tenglamalar
Xossa 1 — logarifm xossalari
logᵩ(xy) = logᵩx + logᵩy; logᵩ(x/y) = logᵩx - logᵩy; logᵩ(xᵍ) = k·logᵩx
1-misol: log₂8 + log₂4 ni hisoblang.
log₂8 = 3 (chunki 2³=8), log₂4 = 2 (chunki 2²=4) log₂8 + log₂4 = 3 + 2 = 5
Mustaqil ishlash uchun:
- log₂8 nechaga tengligini toping.
- log₃81 nechaga tengligini toping.
- log₅25 - log₅5 ni hisoblang.
- log₂32 - log₂4 ni hisoblang.
Xossa 2 — sodda logarifmik tenglama
logᵩx = b ⇔ x = aᵇ (a>0, a≠1, x>0)
1-misol: log₃x = 4 tenglamani yeching.
x = 3⁴ = 81
Mustaqil ishlash uchun:
- log₅x = 2 tenglamani yeching.
- log₂x = -3 tenglamani yeching.
- log₄x = 3 tenglamani yeching.
- log₁₀x = 2 tenglamani yeching.
68. Asosiy trigonometrik ayniyatlar va keltirish formulalari
Xossa 1 — asosiy trigonometrik ayniyat
sin²x + cos²x = 1; tgx = sinx/cosx; 1+tg²x = 1/cos²x
1-misol: sinx=4/5, x — I chorak bo'lsa, cosx ni toping.
cos²x = 1 - sin²x = 1 - 16/25 = 9/25 I chorakda cosx>0 → cosx = 3/5
Mustaqil ishlash uchun:
- sinx=3/5, x — I chorak bo'lsa, cosx ni toping.
- cosx=5/13, x — I chorak bo'lsa, sinx ni toping.
- sinx=1/2 bo'lsa, sin²x+cos²x yig'indisini toping (izoh bilan).
- tg45° qiymatini asosiy ayniyatlardan foydalanib toping.
Xossa 2 — keltirish formulalari
sin(180°-x) = sinx; cos(180°-x) = -cosx; sin(90°-x) = cosx
1-misol: sin150° ni keltirish formulasi bilan hisoblang.
sin150° = sin(180°-30°) = sin30° = 1/2
Mustaqil ishlash uchun:
- cos120° ni keltirish formulasi bilan hisoblang.
- sin135° ni keltirish formulasi bilan hisoblang.
- cos150° ni keltirish formulasi bilan hisoblang.
- sin(90°-60°) ni hisoblang.
69. Sodda trigonometrik tenglamalar (sinx=a, cosx=a)
Xossa 1 — sinx = a tenglama
sinx = a (|a|≤1) ⇒ x = (-1)ⁿ·arcsin(a) + πn, n∈Z
1-misol: sinx = 1/2 tenglamani yeching.
arcsin(1/2) = π/6 x = (-1)ⁿ·π/6 + πn, n∈Z
Mustaqil ishlash uchun:
- sinx = √2/2 tenglamani yeching.
- sinx = -1/2 tenglamani yeching.
- sinx = 0 tenglamani yeching.
- sinx = 1 tenglamani yeching.
Xossa 2 — cosx = a tenglama
cosx = a (|a|≤1) ⇒ x = ±arccos(a) + 2πn, n∈Z
1-misol: cosx = √2/2 tenglamani yeching.
arccos(√2/2) = π/4 x = ±π/4 + 2πn, n∈Z
Mustaqil ishlash uchun:
- cosx = 1/2 tenglamani yeching.
- cosx = 1 tenglamani yeching.
- cosx = -1 tenglamani yeching.
- cosx = 0 tenglamani yeching.
70. Aniqmas integral asoslari
Xossa 1 — asosiy integrallash formulalari
∫xⁿdx = xⁿ⁺¹/(n+1) + C (n≠-1); ∫cosx dx = sinx + C; ∫sinx dx = -cosx + C
1-misol: ∫x⁴ dx ni toping.
∫x⁴ dx = x⁵/5 + C
Mustaqil ishlash uchun:
- ∫x² dx ni toping.
- ∫cosx dx ni toping.
- ∫x³ dx ni toping.
- ∫sinx dx ni toping.
Xossa 2 — yig'indi va o'zgarmas ko'paytuvchi qoidasi
∫(u±v)dx = ∫u dx ± ∫v dx; ∫k·f(x)dx = k·∫f(x)dx
1-misol: ∫(3x²-2x+1)dx ni toping.
∫(3x²-2x+1)dx = x³ - x² + x + C
Mustaqil ishlash uchun:
- ∫(4x³+6x)dx ni toping.
- ∫(2x-5)dx ni toping.
- ∫5 dx ni toping.
- ∫(x²+3x-2)dx ni toping.
71. Uchburchak va uning xossalari
Xossa 1 — burchaklar va tashqi burchak
Ichki burchaklar yig'indisi 180°. Tashqi burchak o'ziga qo'shni bo'lmagan ikki ichki burchak yig'indisiga teng. Katta tomon qarshisida katta burchak yotadi. Tengsizlik: a < b + c.
1-misol: Uchburchakning ikki burchagi 50° va 70°. Uchinchisini toping.
180° − (50° + 70°) = 60°
Mustaqil ishlash uchun:
- Teng yonli uchburchak uchidagi burchak 40° bo'lsa, asosidagi burchak necha gradus?
- Ikki ichki burchagi 35° va 65° bo'lsa, tashqi burchagini toping.
- Tomonlari 3, 4, 8 bo'lgan uchburchak mavjudmi?
- Teng tomonli uchburchakning burchagi necha gradus?
Xossa 2 — yuz formulalari
S = ½·a·h; Geron: S = √(p(p−a)(p−b)(p−c)), p = (a+b+c)/2; teng tomonli: S = a²√3/4; to'g'ri burchakli: S = ½·a·b.
1-misol: Asosi 10, balandligi 6 bo'lgan uchburchak yuzini toping.
S = ½·10·6 = 30
Mustaqil ishlash uchun:
- Tomonlari 13, 14, 15 bo'lgan uchburchak yuzini toping.
- Katetlari 6 va 8 bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchak yuzi?
- Tomoni 4 bo'lgan teng tomonli uchburchak yuzi?
- Yuzi 24, asosi 8 bo'lsa, balandligi nechaga teng?
Xossa 3 — Pifagor teoremasi va maxsus chiziqlar
c² = a² + b². 30° qarshisidagi katet gipotenuzaning yarmi. Medianalar uchdan 2:1 nisbatda kesishadi. O'rta chiziq = parallel tomonning yarmi. To'g'ri burchakli uchburchakda ichki aylana radiusi r = (a+b−c)/2.
1-misol: Katetlari 5 va 12 bo'lsa, gipotenuzasini toping.
c² = 25 + 144 = 169, c = 13
Mustaqil ishlash uchun:
- Gipotenuza 17, kateti 8 bo'lsa, ikkinchi katetni toping.
- 30° li burchak qarshisidagi katet 7 bo'lsa, gipotenuza?
- Gipotenuzaga tushirilgan mediana, gipotenuza 20 bo'lsa?
- Tomoni 18 bo'lgan uchburchakning unga parallel o'rta chizig'i?
72. To'rtburchaklar va ularning xossalari
Xossa 1 — parallelogramm
Qarama-qarshi tomonlari parallel va teng; qarama-qarshi burchaklari teng; qo'shni burchaklari yig'indisi 180°; diagonallari kesishish nuqtasida teng ikkiga bo'linadi. S = a·h, P = 2(a+b).
1-misol: Qo'shni tomonlari 7 va 5 bo'lsa, perimetrini toping.
P = 2(7 + 5) = 24
Mustaqil ishlash uchun:
- Bir burchagi 65° bo'lsa, qo'shni burchagi?
- Asosi 9, balandligi 4 bo'lsa, yuzi?
- Diagonali 14 bo'lsa, kesishish nuqtasidan uchigacha masofa?
- Parallelogramm diagonallari doim tengmi?
Xossa 2 — to'g'ri to'rtburchak, romb, kvadrat
To'g'ri to'rtburchak: diagonallari teng, d² = a² + b², S = ab. Romb: barcha tomonlari teng, diagonallari perpendikulyar va burchaklarni teng ikkiga bo'ladi, S = d₁d₂/2. Kvadrat: S = a², d = a√2, P = 4a.
1-misol: Rombning diagonallari 6 va 8. Tomonini toping.
a² = 3² + 4² = 25, a = 5
Mustaqil ishlash uchun:
- Tomonlari 6 va 8 bo'lgan to'g'ri to'rtburchak diagonali?
- Rombning diagonallari 10 va 12 bo'lsa, yuzi?
- Kvadrat tomoni 5 bo'lsa, diagonali?
- Kvadrat perimetri 36 bo'lsa, yuzi?
Xossa 3 — trapetsiya
O'rta chizig'i m = (a+b)/2 asoslarga parallel. S = (a+b)/2·h. Teng yonli trapetsiyada diagonallar teng, asosdagi burchaklar teng. Aylana ichki chizilishi uchun asoslar yig'indisi = yon tomonlar yig'indisi.
1-misol: Asoslari 12 va 8, balandligi 5 bo'lgan trapetsiya yuzi?
S = (12 + 8)/2·5 = 50
Mustaqil ishlash uchun:
- Asoslari 14 va 6 bo'lsa, o'rta chizig'i?
- Teng yonli trapetsiya asoslari 16 va 10, yon tomoni 5. Balandligi?
- Asoslari 5 va 9, yon tomonlari 6 va 8 bo'lsa, aylana chizish mumkinmi?
- O'rta chizig'i 7, balandligi 4 bo'lsa, yuzi?
73. Aylana va doira
Xossa 1 — uzunlik va yuz
C = 2πr = πd; doira yuzi S = πr²; sektor yoyi l = πrα/180, sektor yuzi S = πr²α/360.
1-misol: Radiusi 5 bo'lgan aylana uzunligi va doira yuzini toping.
C = 10π, S = 25π
Mustaqil ishlash uchun:
- Diametri 12 bo'lsa, uzunligi?
- Uzunligi 16π bo'lsa, radiusi?
- r = 6, 60° li sektor yoyi?
- r = 6, 90° li sektor yuzi?
Xossa 2 — burchaklar va vatarlar
Markaziy burchak = yoyi; ichki chizilgan burchak = yoyning yarmi; diametrga tiralgan burchak 90°. Markazdan vatarga tushirilgan perpendikulyar uni teng ikkiga bo'ladi. Kesishuvchi vatarlar: AE·EB = CE·ED.
1-misol: Markaziy burchak 80° bo'lsa, shu yoyga tiralgan ichki burchak?
80° : 2 = 40°
Mustaqil ishlash uchun:
- Ichki chizilgan burchak 35° bo'lsa, markaziy burchak?
- r = 5, markazdan vatargacha 3. Vatar uzunligi?
- Vatarlar bo'laklari 4 va 6, ikkinchisining bo'lagi 3. Qolgan bo'lak?
- Diametrga tiralgan burchak necha gradus?
Xossa 3 — urinma
Urinma urinish nuqtasidagi radiusga perpendikulyar. Bir nuqtadan o'tkazilgan urinma kesmalari teng; l² = d² − r².
1-misol: Radiusi 3, markazdan nuqtagacha 5. Urinma kesmasi?
l² = 25 − 9 = 16, l = 4
Mustaqil ishlash uchun:
- r = 5, d = 13 bo'lsa, urinma kesmasi?
- r = 8, d = 17 bo'lsa, urinma kesmasi?
- Urinma va radius orasidagi burchak?
- Bir nuqtadan ikkita urinma kesmasi 7 bo'lsa, ikkinchisi?
74. Muntazam ko'pburchaklar
Xossa 1 — burchaklar va diagonallar
n-burchak ichki burchaklar yig'indisi (n−2)·180°; muntazamning ichki burchagi (n−2)·180°/n, tashqi burchagi 360°/n; diagonallar soni n(n−3)/2.
1-misol: Muntazam oltiburchak ichki burchagi?
(6−2)·180°/6 = 120°
Mustaqil ishlash uchun:
- Muntazam sakkizburchak ichki burchagi?
- Muntazam 12-burchak tashqi burchagi?
- 10 burchakli ko'pburchak diagonallari soni?
- Ichki burchagi 144° bo'lsa, necha burchakli?
Xossa 2 — yuz va aylanalar
S = ½·P·r (r — apofema). Muntazam oltiburchakda R = a, S = 3√3a²/2. Muntazam uchburchakda r = a√3/6, R = a√3/3. Kvadratda r = a/2, R = a√2/2.
1-misol: Tomoni 4 bo'lgan muntazam oltiburchak tashqi aylana radiusi?
R = a = 4
Mustaqil ishlash uchun:
- Perimetri 24, apofemasi 3 bo'lsa, yuzi?
- Tomoni 6 bo'lgan kvadratga ichki chizilgan aylana radiusi?
- Tomoni 12 bo'lgan muntazam uchburchakka ichki aylana radiusi?
- Muntazam beshburchak perimetri tomoni 7 bo'lsa?
75. Prizma va parallelepiped
Xossa 1 — prizma elementlari
n-burchakli prizmada n+2 yoq, 2n uch, 3n qirra bor. Yon yoqlar parallelogramm; to'g'ri prizmada yon qirra balandlikka teng va asosga perpendikulyar. V = S_asos·H; S_yon = P_asos·H.
1-misol: Asosi 3×4 to'g'ri to'rtburchak, balandligi 5 bo'lgan prizma hajmi?
V = 12·5 = 60
Mustaqil ishlash uchun:
- Beshburchakli prizmada nechta yoq bor?
- Oltiburchakli prizmada nechta uch bor?
- Asosi tomoni 5 bo'lgan kvadrat, H = 4. Yon sirti?
- Asos yuzi 15, V = 90 bo'lsa, balandligi?
Xossa 2 — parallelepiped va kub
To'g'ri burchakli parallelepiped: V = abc, S = 2(ab+bc+ac), d² = a²+b²+c². Kub: V = a³, S = 6a², fazoviy diagonal a√3, yoq diagonali a√2.
1-misol: O'lchamlari 2, 3, 6 bo'lgan parallelepiped diagonali?
d² = 4 + 9 + 36 = 49, d = 7
Mustaqil ishlash uchun:
- Qirrasi 4 bo'lgan kub hajmi va to'la sirti?
- Hajmi 125 bo'lgan kub qirrasi?
- O'lchamlari 2, 4, 5 bo'lsa, to'la sirti?
- Qirrasi 6 bo'lgan kub fazoviy diagonali?
76. Piramida
Xossa 1 — elementlari va hajmi
n-burchakli piramidada n+1 yoq, n+1 uch, 2n qirra bor. V = ⅓·S_asos·H. Muntazam piramidada balandlik asos markaziga tushadi, yon qirralar teng, yon yoqlar teng yonli uchburchaklar.
1-misol: Asosi 6×6 kvadrat, H = 5 bo'lgan piramida hajmi?
V = ⅓·36·5 = 60
Mustaqil ishlash uchun:
- Oltiburchakli piramidada nechta qirra bor?
- Asos yuzi 27, H = 4 bo'lsa, hajmi?
- Hajmi 40, H = 10 bo'lsa, asos yuzi?
- Tetraedrda nechta yoq va qirra bor?
Xossa 2 — yon va to'la sirt
Muntazam piramidada S_yon = ½·P_asos·l (l — apofema); l² = H² + r², r — asosning apofemasi. S = S_yon + S_asos. Kesik piramida: V = h/3·(S₁ + S₂ + √(S₁S₂)).
1-misol: Muntazam to'rtburchakli piramida: asos tomoni 6, H = 4. Apofemasi?
r = 3, l² = 16 + 9 = 25, l = 5
Mustaqil ishlash uchun:
- Asos tomoni 8, apofema 5 bo'lsa, yon sirti?
- Asos tomoni 6, H = 4 bo'lsa, to'la sirti?
- Kesik piramida asoslari 4 va 2 (kvadrat), h = 3. Hajmi?
- Kesik piramidada asoslar qanday joylashgan?
77. Silindr
Xossa 1 — xossalari
Asoslari teng parallel doiralar. O'q kesimi — 2r × H to'g'ri to'rtburchak; asosga parallel kesim — asosga teng doira. Yon sirti yoyilmasi — 2πr × H to'g'ri to'rtburchak. Teng yonli silindrda H = 2r.
1-misol: Radiusi 3 bo'lgan teng yonli silindr balandligi?
H = 2r = 6
Mustaqil ishlash uchun:
- r = 4, H = 7. O'q kesimi yuzi?
- r = 5, H = 12. O'q kesimi diagonali?
- Yon sirti yoyilmasi tomonlari qanday?
- Asos uzunligi 10π bo'lsa, radiusi?
Xossa 2 — sirt va hajm
S_yon = 2πrH; S = 2πr(r+H); V = πr²H.
1-misol: r = 3, H = 5. Hajmini toping.
V = π·9·5 = 45π
Mustaqil ishlash uchun:
- r = 2, H = 10. Yon sirti?
- r = 3, H = 4. To'la sirti?
- V = 48π, r = 4 bo'lsa, H?
- r = 5 bo'lsa, bitta asos yuzi?
78. Konus
Xossa 1 — xossalari
O'q kesimi — teng yonli uchburchak. Yasovchi, radius, balandlik: l² = r² + H². Yon sirti yoyilmasi — radiusi l bo'lgan sektor, burchagi 360°·r/l. Asosga parallel kesim — kichik doira.
1-misol: r = 6, H = 8. Yasovchisini toping.
l² = 36 + 64 = 100, l = 10
Mustaqil ishlash uchun:
- r = 5, H = 12 bo'lsa, yasovchisi?
- O'q kesimi teng tomonli, r = 4. Yasovchisi?
- r = 3, l = 5. Yoyilma sektorining burchagi?
- r = 6, H = 8 bo'lsa, o'q kesimi yuzi?
Xossa 2 — sirt va hajm
S_yon = πrl; S = πr(r+l); V = ⅓πr²H. Kesik konus: V = πh/3·(R² + Rr + r²).
1-misol: r = 3, H = 4. Hajmini toping.
V = ⅓π·9·4 = 12π
Mustaqil ishlash uchun:
- r = 3, l = 5. Yon sirti?
- r = 4, l = 5. To'la sirti?
- r = 6, H = 5. Hajmi?
- Silindr va konus bir xil r, H ga ega. Hajmlar nisbati?
79. Shar va sfera
Xossa 1 — xossalari
Sfera — markazdan bir xil R masofadagi nuqtalar to'plami. Har qanday kesimi doira; eng katta kesim — katta doira. Markazdan tekislikkacha masofa d: d < R kesadi, d = R urinadi, d > R kesishmaydi. Kesim radiusi r² = R² − d².
1-misol: R = 13, d = 5. Kesim radiusi?
r² = 169 − 25 = 144, r = 12
Mustaqil ishlash uchun:
- R = 5, d = 3. Kesim radiusi?
- R = 7, d = 7. Tekislik sharga qanday joylashgan?
- Urinma tekislik radiusga nisbatan qanday?
- Kub qirrasi 10 bo'lsa, ichki sharning radiusi?
Xossa 2 — sirt va hajm
S = 4πR²; V = (4/3)πR³.
1-misol: R = 3. Hajmini toping.
V = (4/3)π·27 = 36π
Mustaqil ishlash uchun:
- R = 5 bo'lsa, sirt yuzi?
- R = 6 bo'lsa, hajmi?
- Diametri 10 bo'lsa, sirt yuzi?
- Sirt 100π bo'lsa, radiusi?
80. Ichki va tashqi chizilgan shakllar
Xossa 1 — uchburchak va aylana
Tashqi aylana markazi — o'rta perpendikulyarlar kesishgan nuqta; ichki aylana markazi — bissektrisalar kesishgan nuqta. S = p·r (r — ichki radius), S = abc/(4R). To'g'ri burchakli uchburchakda R = c/2, r = (a+b−c)/2.
1-misol: Katetlari 6 va 8 bo'lgan uchburchak: R va r ni toping.
c = 10, R = 5, r = (6+8−10)/2 = 2
Mustaqil ishlash uchun:
- Katetlari 5 va 12 bo'lsa, R va r?
- Tomoni 12 bo'lgan teng tomonli uchburchakda R va r?
- p = 9, r = 2 bo'lsa, yuzi?
- Yuzi 30, p = 15 bo'lsa, r?
Xossa 2 — to'rtburchak va aylana
Aylana ichiga chizilgan to'rtburchakda qarama-qarshi burchaklar yig'indisi 180°. Aylana tashqi chizilgan to'rtburchakda qarama-qarshi tomonlar yig'indisi teng: a + c = b + d. To'g'ri to'rtburchakka faqat tashqi, rombga faqat ichki, kvadratga ikkalasi chizilishi mumkin.
1-misol: Ichki chizilgan to'rtburchakning bir burchagi 80°. Qarama-qarshi burchagi?
180° − 80° = 100°
Mustaqil ishlash uchun:
- Tashqi chizilgan to'rtburchak tomonlari 5, 7, 9, x. x?
- Kvadrat tomoni 8: r va R?
- Parallelogrammga qachon tashqi aylana chizish mumkin?
- Trapetsiyaga qachon ichki aylana chizish mumkin?
81. Jismlar kombinatsiyasi (shar, silindr, konus, prizma)
Xossa 1 — kub va shar
Kubga ichki shar: r = a/2. Kubga tashqi shar: R = a√3/2 (diametr = fazoviy diagonal). Sharga tashqi kub: a = 2r. Sharga ichki kub: a = 2R/√3.
1-misol: Qirrasi 8 bo'lgan kubga ichki va tashqi sharlar radiuslari?
r = 4, R = 4√3
Mustaqil ishlash uchun:
- Qirrasi 10 bo'lgan kub: r?
- Radiusi 5 bo'lgan sharga tashqi kub qirrasi?
- Shar diametri 12 bo'lsa, ichki kub diagonali?
- Tashqi shar R = 6√3 bo'lsa, kub qirrasi?
Xossa 2 — silindr, konus, piramida
Sharga tashqi silindr (o'q kesimi kvadrat): H = 2R, r = R. Konusga ichki shar markazi balandlikda; r = S/p (o'q kesimi uchburchagi). Piramida/prizmaga tashqi shar uchun asosga aylana chizish mumkin bo'lishi kerak; prizma to'g'ri bo'lishi shart.
1-misol: Konus: asos radiusi 3, H = 4. Yasovchi va ichki shar radiusi?
l = 5; r = S/p = 12/8 = 1,5
Mustaqil ishlash uchun:
- R = 7 sharga tashqi silindr balandligi?
- Konus: r = 6, H = 8. Yasovchisi?
- Muntazam tetraedr qirrasi 6: balandligi?
- Shar diametri 10: ichki kub fazoviy diagonali?
82. Dekart koordinatalari (tekislikda)
Xossa 1 — nuqta, masofa, o'rta nuqta
Nuqta (x; y); I–IV choraklar. Masofa: d = √((x₂−x₁)² + (y₂−y₁)²). Kesma o'rtasi: ((x₁+x₂)/2; (y₁+y₂)/2). Simmetriya: Ox ga (x; −y), Oy ga (−x; y), boshga (−x; −y).
1-misol: A(1; 2) va B(4; 6) orasidagi masofa va o'rta nuqta.
d = √(9 + 16) = 5; o'rta (2,5; 4)
Mustaqil ishlash uchun:
- A(0; 0), B(5; 12) masofa?
- A(−2; 4), B(6; 0) o'rta nuqtasi?
- (3; −5) ning Ox ga simmetrigi?
- (−4; 2) ning koordinata boshiga simmetrigi?
Xossa 2 — to'g'ri chiziq va aylana
To'g'ri chiziq: y = kx + b (b — Oy bilan kesishish ordinatasi, k — burchak koeffitsiyenti). Aylana: (x−a)² + (y−b)² = r². Parallel chiziqlarda k teng; perpendikulyarda k₁·k₂ = −1.
1-misol: y = 2x − 3 chiziqda x = 4 bo'lsa, y?
y = 8 − 3 = 5
Mustaqil ishlash uchun:
- (x−1)² + (y+2)² = 25 aylana markazi va radiusi?
- y = 3x + 1 ga parallel chiziq k?
- y = 2x ga perpendikulyar chiziq k?
- Uchlari (0;0), (6;0), (0;4) uchburchak yuzi?
83. Vektorlar (tekislikda)
Xossa 1 — amallar va uzunlik
Vektor — yo'nalishli kesma a(x; y). AB = B − A. Yig'indi: (x₁+x₂; y₁+y₂). Songa ko'paytirish: k·a = (kx; ky). Uzunlik: |a| = √(x² + y²).
1-misol: a(3; 4), b(1; −2): a + b va |a| ni toping.
a + b = (4; 2); |a| = 5
Mustaqil ishlash uchun:
- a(2; 5) − b(7; 1)?
- 3·a, a(−1; 4)?
- A(1; 2), B(5; 5): AB va |AB|?
- a(6; 8) uzunligi?
Xossa 2 — skalyar ko'paytma
a·b = x₁x₂ + y₁y₂ = |a||b|cos φ. Perpendikulyar bo'lsa a·b = 0. Kollinear bo'lsa a = k·b (koordinatalar proporsional).
1-misol: a(2; 3), b(−3; 2) ni tekshiring.
a·b = −6 + 6 = 0 → perpendikulyar
Mustaqil ishlash uchun:
- a(1; 2)·b(3; 4)?
- a(x; 4) va b(3; 6) kollinear, x?
- a(1; 1), b(1; 0) orasidagi burchak?
- |a| = 3, |b| = 4, φ = 60°: a·b?
84. Fazoda koordinatalar va vektorlar
Xossa 1 — fazoviy koordinatalar
Nuqta (x; y; z). Koordinata tekisliklari: Oxy, Oxz, Oyz. Masofa: d = √(Δx² + Δy² + Δz²). O'rta nuqta: har koordinataning o'rta arifmetigi. Oxy ga simmetrik: (x; y; −z).
1-misol: A(1; 2; 3), B(3; 6; 7) orasidagi masofa?
d = √(4 + 16 + 16) = 6
Mustaqil ishlash uchun:
- A(0; 0; 0), B(2; 3; 6) masofa?
- A(2; 4; 6), B(0; 2; 4) o'rtasi?
- (1; −2; 5) ning Oxy ga simmetrigi?
- Oxz tekisligida yotgan nuqtaning ordinatasi?
Xossa 2 — fazoda vektorlar
a(x; y; z); |a| = √(x²+y²+z²); a + b, k·a — koordinatalar bo'yicha; a·b = x₁x₂ + y₁y₂ + z₁z₂; a·b = 0 ⇔ a ⊥ b.
1-misol: a(1; 2; 2), b(2; −1; 0): |a| va a·b.
|a| = 3; a·b = 2 − 2 + 0 = 0
Mustaqil ishlash uchun:
- a(2; 3; 6) uzunligi?
- A(1;1;1), B(4;5;13): AB uzunligi?
- a(1; 2; 3), b(2; 4; m) kollinear, m?
- a(3; 0; 4)·b(1; 5; 2)?
85. Sinuslar va kosinuslar teoremalari
Xossa 1 — sinuslar teoremasi
a/sinA = b/sinB = c/sinC = 2R. Tomonni qarshisidagi burchak sinusiga bo'lish tashqi aylana diametrini beradi.
1-misol: a = 6, A = 30°. R ni toping.
2R = 6 : ½ = 12, R = 6
Mustaqil ishlash uchun:
- b = 8, B = 30°: R?
- A = 90°, B = 30°, b = 5: a?
- A = 30°, B = 45°: C?
- 30-60-90 uchburchakda kichik katet 4: gipotenuza?
Xossa 2 — kosinuslar teoremasi va yuz
a² = b² + c² − 2bc·cosA. S = ½·bc·sinA. A = 90° da Pifagor teoremasi.
1-misol: b = 3, c = 5, A = 60°. a² ni toping.
a² = 9 + 25 − 15 = 19
Mustaqil ishlash uchun:
- b = c = 6, A = 120°: a?
- b = 8, c = 5, A = 30°: yuzi?
- b = 4, c = 4, A = 90°: a?
- Tomonlari 5, 5, 8 bo'lsa, qaysi teorema bilan burchakni topamiz?
86. Shakllar o'xshashligi
Xossa 1 — o'xshash uchburchaklar
Ikki burchagi teng bo'lsa uchburchaklar o'xshash. Mos tomonlar nisbati = k; perimetrlar nisbati = k; yuzlar nisbati = k²; mos chiziqlar (balandlik, mediana) nisbati = k.
1-misol: k = 3, kichigining yuzi 4. Kattasining yuzi?
4·9 = 36
Mustaqil ishlash uchun:
- k = 2, kichik tomoni 7: katta tomoni?
- Perimetr 12, k = 4: katta perimetri?
- Yuzlar nisbati 25 bo'lsa, k?
- Soya: 2 m — 3 m, ustun soyasi 12 m: ustun balandligi?
Xossa 2 — o'xshash jismlar
O'xshash jismlarda chiziqli o'lchamlar nisbati k, sirtlar nisbati k², hajmlar nisbati k³.
1-misol: k = 2, kichik hajm 5. Katta hajm?
5·8 = 40
Mustaqil ishlash uchun:
- k = 3, kichik hajm 2: katta hajm?
- Radiuslari 2 va 6 sharlar sirtlari nisbati?
- Hajmlar nisbati 27 bo'lsa, k?
- Konus balandligining yarmida parallel kesim: kesim radiusi asosga nisbatan?
87. Fazoda burchak va masofalar
Xossa 1 — nuqta, chiziq, tekislik
Nuqtadan tekislikkacha masofa — perpendikulyar uzunligi. Og'ma: l² = h² + p² (p — proyeksiya). Chiziq va tekislik orasidagi burchak — chiziq bilan proyeksiyasi orasidagi burchak. Uch perpendikulyar teoremasi.
1-misol: h = 6, p = 8. Og'ma?
l = √(36 + 64) = 10
Mustaqil ishlash uchun:
- l = 13, p = 5: h?
- l = 10, 30° burchak: h?
- Kub qirrasi 3: yoq diagonali?
- Kub qirrasi 3: fazoviy diagonali?
Xossa 2 — ikki yoqli burchak
Ikki tekislik orasidagi burchak — kesishish chizig'iga perpendikulyar chiziqlar orasidagi burchak. 90° bo'lsa tekisliklar perpendikulyar.
1-misol: Kubning ikki qo'shni yog'i orasidagi burchak?
90°
Mustaqil ishlash uchun:
- Piramida yon yog'i va asosi orasidagi burchak qanday topiladi?
- Perpendikulyar tekisliklar orasidagi burchak?
- Parallel tekisliklar orasidagi masofa kub qirrasi 6 bo'lsa?
- Burchagi 45°, balandlik 4: proyeksiya?
88. Jismlarning kesimlari
Xossa 1 — aylanish jismlari kesimlari
Silindr o'q kesimi — 2r × H to'g'ri to'rtburchak; konus o'q kesimi — teng yonli uchburchak; sharning har qanday kesimi — doira, r² = R² − d²; asosga parallel kesim silindrda teng doira, konusda kichik doira.
1-misol: R = 10, d = 6. Kesim radiusi?
r = √(100 − 36) = 8
Mustaqil ishlash uchun:
- Silindr r = 3, H = 5: o'q kesimi?
- Konus r = 5, H = 12: o'q kesimi yuzi?
- Shar R = 13, d = 5: kesim radiusi?
- Konus balandlik yarmida kesilsa, kesim radiusi asos radiusining qanchasi?
Xossa 2 — ko'p yoqli kesimlar
Kub diagonal kesimi — a × a√2 to'g'ri to'rtburchak, yuzi a²√2. Yoqqa parallel kesim — yoqqa teng kvadrat. Piramidaning asosga parallel kesimi asosga o'xshash (k = balandliklar nisbati).
1-misol: Kub qirrasi 4. Diagonal kesim yuzi?
4·4√2 = 16√2
Mustaqil ishlash uchun:
- Qirrasi 5 kub: diagonal kesim yuzi?
- Kub qirrasi 6, yoqqa parallel kesim yuzi?
- Piramida balandlik yarmida kesim, asos yuzi 36: kesim yuzi?
- Prizmani asosga parallel kesim qanday shakl?
89. Faktorial
Xossa 1 — ta'rif va xossalari
n! = 1·2·3·…·n; 0! = 1; 1! = 1; (n+1)! = (n+1)·n!; n!/(n−k)! = n(n−1)…(n−k+1). Faktorial tez o'sadi: 5! = 120, 6! = 720, 7! = 5040.
1-misol: 7!/5! ni hisoblang.
7·6 = 42
Mustaqil ishlash uchun:
- 6! ni hisoblang.
- 8!/6! ni hisoblang.
- (n+1)!/n! = ?
- n!/(n−2)! = 20 bo'lsa, n?
90. Kombinatorikaning asosiy qoidalari
Xossa 1 — qo'shish va ko'paytirish qoidasi
Qo'shish qoidasi: A ni m usulda YOKI B ni n usulda tanlash — m + n usul (variantlar kesishmasa). Ko'paytirish qoidasi: A ni m usulda, KEYIN B ni n usulda tanlash — m·n usul.
1-misol: 3 xil ko'ylak va 4 xil shimdan necha xil to'plam tuzish mumkin?
3·4 = 12
Mustaqil ishlash uchun:
- 5 xil qalam yoki 3 xil ruchkadan bittasini necha usulda tanlaymiz?
- Raqamlari takrorlanmaydigan 1, 2, 3, 4 dan nechta uch xonali son tuzish mumkin?
- 4 ta savolga ha/yo'q javoblari necha xil bo'ladi?
- 0, 1, 2, 3 dan raqamlari takrorlanmaydigan nechta uch xonali son bor?
91. O'rin almashtirish, o'rinlashtirish va guruhlash
Xossa 1 — formulalar
Pₙ = n! (o'rin almashtirish). Aₙᵏ = n!/(n−k)! (o'rinlashtirish, tartib muhim). Cₙᵏ = n!/(k!(n−k)!) (guruhlash, tartib muhim emas). Cₙᵏ = Cₙⁿ⁻ᵏ; Cₙ⁰ = Cₙⁿ = 1; Cₙᵏ = Aₙᵏ / k!.
1-misol: 8 kishidan 3 kishilik guruh necha usulda tanlanadi?
C(8,3) = 8·7·6/6 = 56
Mustaqil ishlash uchun:
- 5 ta kitobni javonga necha usulda joylashtirish mumkin?
- A(7,2) = ?
- C(10,2) = ?
- 6 yigit va 4 qizdan 2 yigit va 1 qizni necha usulda tanlash mumkin?
Xossa 2 — qaysi formulani tanlash
Tartib muhim bo'lsa (sardor, o'rinbosar, kotib) — o'rinlashtirish. Tartib muhim bo'lmasa (komissiya a'zolari) — guruhlash. Hamma elementlar ishtirok etsa — o'rin almashtirish.
1-misol: 10 o'quvchidan sardor va o'rinbosarni necha usulda tanlash mumkin?
Tartib muhim: A(10,2) = 90
Mustaqil ishlash uchun:
- 10 o'quvchidan 2 kishilik komissiya?
- 4 ta turli harfdan so'zlar soni?
- Aylana stolda 5 kishi necha usulda o'tiradi?
- C(6,0) + C(6,6) = ?
92. Ehtimollik: klassik ta'rif
Xossa 1 — klassik ehtimollik
P(A) = m/n, bunda n — barcha teng imkoniyatli natijalar soni, m — A uchun qulay natijalar soni. 0 ≤ P ≤ 1; muqarrar hodisa P = 1, mumkin bo'lmagan hodisa P = 0.
1-misol: O'yin kubigi tashlandi. 5 dan katta ochko tushish ehtimolligi?
Qulay: 6 — 1 ta; P = 1/6
Mustaqil ishlash uchun:
- Qutida 3 oq va 5 qora shar. Oq shar olish ehtimolligi?
- Ikki tanga tashlanganda ikkalasida gerb tushish ehtimolligi?
- Ikki kub tashlanganda yig'indi 7 bo'lish ehtimolligi?
- 1 dan 20 gacha sondan tasodifiy son 5 ga karrali bo'lish ehtimolligi?
93. Ehtimollik qoidalari
Xossa 1 — qo'shish va ko'paytirish
P(Ā) = 1 − P(A). Birgalikda bo'lmagan hodisalar: P(A yoki B) = P(A) + P(B). Umumiy: P(A∪B) = P(A) + P(B) − P(A∩B). Bog'liq bo'lmaganlar: P(A va B) = P(A)·P(B). Bog'liq: P(A va B) = P(A)·P(B|A).
1-misol: Tanga ketma-ket 3 marta tashlanganda hammasida gerb tushish ehtimolligi?
(1/2)³ = 1/8
Mustaqil ishlash uchun:
- P(A) = 0,3 bo'lsa P(Ā)?
- P(A) = 1/2, P(B) = 1/3, P(A∩B) = 1/6. P(A∪B)?
- 3 oq, 2 qora shardan ketma-ket (qaytarmasdan) 2 oq shar olish ehtimolligi?
- Ikki kubda kamida bittasida 6 tushish ehtimolligi?
94. To'plamlar nazariyasi asoslari
Xossa 1 — belgilar va amallar
a ∈ A — tegishli; A ⊂ B — qism to'plam; ∅ — bo'sh to'plam. Birlashma A ∪ B (yoki), kesishma A ∩ B (va), ayirma A \ B. n elementli to'plamning qism to'plamlari soni 2ⁿ. Dekart ko'paytma: |A×B| = |A|·|B|.
1-misol: A = {1,2,3,4}, B = {3,4,5}. A∪B, A∩B, A\B ni toping.
A∪B = {1,2,3,4,5}; A∩B = {3,4}; A\B = {1,2}
Mustaqil ishlash uchun:
- 4 elementli to'plamning qism to'plamlari soni?
- |A| = 3, |B| = 5 bo'lsa, |A×B|?
- {1,2,3} to'plamning 2 elementli qism to'plamlari soni?
- 1 dan 30 gacha sonlar to'plamida 3 ga karralilar soni?
95. Eyler–Venn doiralari va inkluziya-eksklyuziya
Xossa 1 — ikki va uch to'plam
|A ∪ B| = |A| + |B| − |A ∩ B|. Uch to'plam: |A∪B∪C| = |A|+|B|+|C| − |A∩B| − |B∩C| − |A∩C| + |A∩B∩C|. Hech qaysisiga tegishli bo'lmaganlar = umumiy son − |A ∪ B|.
1-misol: Sinfda 30 o'quvchi: 18 tasi ingliz, 15 tasi rus tilini o'rganadi, 8 tasi ikkalasini. Hech birini o'rganmaydiganlar?
Kamida bittasi 18 + 15 − 8 = 25; 30 − 25 = 5
Mustaqil ishlash uchun:
- |A| = 12, |B| = 9, |A∩B| = 4. |A∪B|?
- 1 dan 100 gacha 2 ga yoki 5 ga bo'linadiganlar soni?
- |A∪B| = 20, |A| = 12, |B| = 11 bo'lsa, |A∩B|?
- 1 dan 60 gacha 2 ga ham 3 ga ham bo'linmaydiganlar soni?
96. Nyuton binomi
Xossa 1 — yoyilma va koeffitsiyentlar
(a+b)ⁿ = Σ Cₙᵏ aⁿ⁻ᵏ bᵏ. Hadlar soni n+1. Umumiy had T(k+1) = Cₙᵏ aⁿ⁻ᵏ bᵏ. Koeffitsiyentlar yig'indisi 2ⁿ; ishorali yig'indi 0. Paskal uchburchagi: har son yuqoridagi ikki sonning yig'indisi.
1-misol: (x + 1)⁴ da x² oldidagi koeffitsiyent?
C(4,2) = 6
Mustaqil ishlash uchun:
- (a+b)⁸ da nechta had bor?
- (a+b)⁵ koeffitsiyentlari yig'indisi?
- (2 + x)³ da x² oldidagi koeffitsiyent?
- (x − 1)⁶ da barcha koeffitsiyentlar yig'indisi?